Από το 7000 έως το 6500 π.Χ., μια σειρά από σπήλαια, παραλίμνιους οικισμούς και οργανωμένα χωριά φιλοξένησαν τις πρώτες προσπάθειες του ανθρώπου να τιθασεύσει τη γη, αφήνοντας ανεξίτηλα ίχνη της παρουσίας του.
Στο δυτικό άκρο του όρμου της Κοιλάδας στη νοτιοανατολική Αργολίδα, το σπήλαιο Φράγχθι αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προϊστορικά μνημεία της Ανατολικής Μεσογείου. Η κατοίκηση του χώρου ξεκίνησε εκπληκτικά νωρίς, γύρω στο 40.000 με 28.000 π.Χ., και διήρκεσε αδιάλειπτα μέχρι τη Νεολιθική εποχή, γύρω στο 3000 π.Χ. Στην αυγή της ανθρώπινης παρουσίας, η είσοδος του σπηλαίου δέσποζε περίπου 12,5 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας, η οποία βρισκόταν 6 έως 8 χιλιόμετρα μακρύτερα, με μια εύφορη πεδιάδα να απλώνεται μπροστά της.
Ανάμεσα στα πολυάριθμα ευρήματα του σπηλαίου ξεχωρίζει ο αρχαιότερος πλήρης ανθρώπινος σκελετός που έχει ανακαλυφθεί στην Ελλάδα, ηλικίας 8.000 έως 10.000 ετών. Ανήκε σε έναν νεαρό άνδρα περίπου 25 ετών και ύψους 1,56 μέτρων, ο οποίος έφερε σοβαρό τραύμα στο κεφάλι. Η ταφή είχε γίνει σε στάση εμβρύου με το κεφάλι στραμμένο προς τα νότια, χωρίς κοσμήματα ή κτερίσματα, παρά μόνο με βαριές πέτρες τοποθετημένες πάνω στο σώμα του, ενώ δίπλα του αποκαλύφθηκαν δύο ακόμη σκελετοί παιδιών με αντίστροφο προσανατολισμό.
Οι ανασκαφές στο Φράγχθι έφεραν στο φως λίθινα και οστέινα εργαλεία, όστρακα και κοσμήματα, καθώς και μία από τις πρώτες συστηματικά μελετημένες σειρές ιχθυολογικού υλικού στην περιοχή. Τα ευρήματα αυτά αποδεικνύουν ότι οι κάτοικοι ασκούσαν οργανωμένη αλιεία χιλιάδες χρόνια πριν από την εμφάνιση της γεωργίας. Παράλληλα, η ανακάλυψη οψιανού λίθου από τη Μήλο επιβεβαιώνει την ύπαρξη πρώιμου θαλάσσιου εμπορίου στο Αιγαίο.
Στη Θεσσαλία, το Σέσκλο αντιπροσωπεύει έναν από τους αρχαιότερους και σπουδαιότερους νεολιθικούς οικισμούς της Ευρώπης. Χτισμένος δίπλα σε εποχικά ρέματα και εύφορες εκτάσεις, ο οικισμός κατοικήθηκε από τις αρχές της 7ης χιλιετίας π.Χ. (περίπου 6800 π.Χ.) έως και τη Μέση Εποχή του Χαλκού. Η οικιστική δομή περιλάμβανε την Ακρόπολη στον λόφο Καστράκι και τις γύρω οικιστικές ζώνες, φιλοξενώντας σταδιακά από 500 έως 800 κατοικίες.
Στα αρχικά στάδια, τα σπίτια στο Σέσκλο ήταν πρόχειρες καλύβες που άφησαν πίσω τους μόνο αβαθή ορύγματα, κυκλικούς λάκκους και ίχνη πηλού. Με την πάροδο του χρόνου, η αρχιτεκτονική εξελίχθηκε σε στιβαρές κατασκευές με λίθινα θεμέλια, πλίνθινες ανωδομές, δίρριχτες στέγες με δοκούς, ακόμη και καμινάδες. Τα σπίτια στον λόφο ήταν πυκνά διατεταγμένα, χωρισμένα από δρομάκια και πλατείες και προστατευμένα από αναλημματικούς τοίχους, ενώ ο οικισμός ξεχώρισε για τα επιβλητικά του «μέγαρα» και την εξαιρετική γραπτή κεραμική του.
Λίγα χιλιόμετρα μακρύτερα, το Διμήνι αποτελεί τον πιο ιδιοσυγκρασιακό νεολιθικό οικισμό της Ευρώπης, χρονολογούμενο στα τέλη της 5ης χιλιετίας π.Χ. Το πιο μοναδικό πολεοδομικό του γνώρισμα είναι το σύστημα των έξι ομόκεντρων περιβόλων (τειχών), οι οποίοι αγκαλιάζουν ανά ζεύγη ολόκληρο τον λόφο. Οι κατοικίες ήταν παραταγμένες γύρω από την κεντρική αυλή ή στο κενό ανάμεσα στους περιβόλους, μοιραζόμενες κοινόχρηστους χώρους.
Στις δυτικές παρυφές του λόφου στο Διμήνι, η ιστορία συναντά τη Μυκηναϊκή εποχή. Νοτιοανατολικά του νεολιθικού λόφου αναπτύχθηκε το σημαντικότερο μυκηναϊκό κέντρο της Θεσσαλίας, το οποίο ταυτίζεται με την αρχαία Ιωλκό, την πατρίδα του Ιάσονα. Εκεί αποκαλύφθηκε ο επιβλητικός θολωτός τάφος «Τούμπα», χτισμένος τον 13ο αιώνα π.Χ. με την εκφορική τεχνική, λίγο μετά την κατασκευή του διπλανού θολωτού τάφου «Λαμιόσπιτο», επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική σημασία της περιοχής.
Στη Μακεδονία, τα Ρεβένια Κορινού στην Πιερία αποκαλύπτουν έναν εκτεταμένο οικισμό της Αρχαιότερης και Μέσης Νεολιθικής Περιόδου (μέσα 7ης έως αρχές 6ης χιλιετίας π.Χ.). Ο οικισμός χαρακτηρίζεται από την οριζόντια μετακίνηση της κατοίκησης και την πυκνή διάταξη αλληλοτεμνόμενων λάκκων, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν ως ημι-υπόγεια καταλύματα, εργαστήρια ή χώροι απορριμμάτων, ενώ πάνω από αυτούς υψώνονταν ευθύγραμμα κτίσματα.
Τα ευρήματα στα Ρεβένια προσφέρουν μια μοναδική εικόνα για τις ταφικές συνήθειες της εποχής, αποτυπώνοντας σύνθετους τελετουργικούς τρόπους μεταχείρισης των νεκρών. Μεταξύ των έντεκα σκελετών που ανακαλύφθηκαν, εντοπίστηκαν αρθρωμένες ταφές σε συνδυασμό με ανθρωπογενείς παρεμβάσεις, όπως η μετακίνηση ή η απομάκρυνση οστών στα ενδιάμεσα στάδια της αποσύνθεσης, αποκαλύπτοντας μια βαθιά και ιδιαίτερη σχέση των ανθρώπων με τον θάνατο.
Στις όχθες της λίμνης Ορεστιάδας στην Καστοριά, ο Νεολιθικός Λιμναίος Οικισμός του Δισπηλιού αποκαλύπτει μια εξαιρετική αρχιτεκτονική προσαρμογή στο υδάτινο περιβάλλον. Κατοικημένος από το 5800 π.Χ. έως το 4800 π.Χ., ο οικισμός αποτελούνταν από πασσαλόπηκτες πλατφόρμες, πάνω στις οποίες υψώνονταν καλύβες στηριγμένες σε χιλιάδες ξύλινους πασσάλους μπηγμένους στον λασπώδη βυθό. Οι τοίχοι φτιάχνονταν από πλέγματα κλαδιών επιχρισμένα με λάσπη και άχυρο, ενώ στο κέντρο κάθε καλύβης δέσποζε η εστία.
Ανάμεσα στα σκεύη και τα εργαλεία του Δισπηλιού αποκαλύφθηκε ένα οστέινο φλάουτο, που αποτελεί ένα από τα παλαιότερα μουσικά όργανα στην Ευρώπη. Ωστόσο, το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι η ξύλινη Πινακίδα του Δισπηλιού, χρονολογημένη στα 5260 π.Χ., η οποία φέρει εγχάρακτα γραμμικά σύμβολα. Η εγχάρακτη αυτή γραφή, προγενέστερη της Γραμμικής Α’, ενισχύει τις εκτιμήσεις των αρχαιολόγων ότι τα σύμβολα στα αγγεία της εποχής δεν ήταν απλή διακόσμηση, αλλά μια πρώιμη μορφή γραπτής επικοινωνίας.
Η παρουσία μυκηναϊκών οστράκων και η κυκλώπεια τεχνική δόμησης στο διασωθέν τείχος γύρω από το Δισπηλιό υποδηλώνουν ότι ο μυκηναϊκός πολιτισμός δεν περιοριζόταν στα ανάκτορα της Αργολίδας.
Η αδιάλειπτη αυτή εξέλιξη, από τις σκοτεινές σπηλιές και τις πασσαλόπηκτες καλύβες μέχρι τα πρώτα οργανωμένα τείχη, αποδεικνύει ότι ο ελλαδικός χώρος υπήρξε ένα από τα πιο ζωντανά εργαστήρια του ανθρώπινου πολιτισμού.
