Άρθρο στο ΑΠΕ-ΜΠΕ του Θανάση Τσιάνου, προέδρου Συλλόγου των Ελλήνων Συγκοινωνιολόγων:

Η κυκλοφοριακή συμφόρηση στην Αττική αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα και πλέον επίμονα προβλήματα της καθημερινότητας, με άμεσες επιπτώσεις τόσο στο βιοτικό επίπεδο των πολιτών όσο και στην οικονομία της χώρας. Πίσω από τις μεγάλες καθυστερήσεις στο οδικό δίκτυο, κρύβεται η αποεπένδυση στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, στα περιφερειακά οδικά δίκτυα και η έλλειψη μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας του ΙΧ και μέτρων αύξησης της βιώσιμης κινητικότητας. Όμως καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της σημερινής εικόνας έπαιξαν μόνο η οικονομική και η υγειονομική κρίση;

Πολλά μέτρα και πολιτικές για τη βελτίωση των μετακινήσεων είναι ήδη γνωστά και σε πολλές περιπτώσεις θεσμοθετημένα. Εκείνο που απουσιάζει διαχρονικά είναι η συνέπεια, η συνέχεια και η πολιτική απόφαση να εφαρμοστούν χωρίς εξαιρέσεις. Το αποτέλεσμα είναι το ήδη ανεπαρκές σύστημα μετακινήσεων να λειτουργεί σημαντικά πολύ κάτω από τις πραγματικές του δυνατότητες.

Η καθημερινή εικόνα στους δρόμους της πρωτεύουσας αποτυπώνει με σαφήνεια το πρόβλημα: ωράρια τροφοδοσίας που αγνοούνται, εκτεταμένη παράνομη στάθμευση και διπλοπαρκαρίσματα σε κομβικά σημεία, λεωφορειολωρίδες που μετατρέπονται σε ζώνες στάθμευσης, παράνομη χρήση της Λωρίδας Έκτακτης Ανάγκης, απόσπαση προσοχής από την χρήση κινητού στους φωτεινούς σηματοδότες, εκτεταμένη εισιτηριοδιαφυγή στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς, καθώς και οχήματα που κυκλοφορούν χωρίς πινακίδες, χωρίς ασφάλιση, χωρίς τέλη κυκλοφορίας ή χωρίς έγκυρο έλεγχο ΚΤΕΟ (έχουμε 36 βλάβες καθημερινά μόνο στην Αττική οδό). Ενδεικτικό της στρεβλής πραγματικότητας είναι το γεγονός ότι σε χώρες με νεότερο στόλο οχημάτων το ποσοστό αποτυχίας στον τεχνικό έλεγχο είναι υψηλότερο από αυτό της Ελλάδας.

Παράλληλα, μέτρα που ευνοούν τη βιώσιμη κινητικότητα, όπως η εφαρμογή των εγκεκριμένων τεχνικών προδιαγραφών π.χ. το ελάχιστο αποδεκτό καθαρό πλάτος πεζοδρομίου είναι 1,50 μέτρο, δεν υλοποιούνται ακόμη και όπου ο χώρος το επιτρέπει. Αντί αυτών, τα πεζοδρόμια καταλαμβάνονται από εμπόδια ή από παράνομη στάθμευση, υπονομεύοντας την πεζή μετακίνηση και ενισχύοντας περαιτέρω την εξάρτηση από το Ι.Χ.. Ομοίως η ανεξέλεγκτη παράνομη στάθμευση στην οδό εκμηδενίζει την πιθανότητα δημιουργίας νέων χώρων στάθμευσης εκτός οδού από ιδιώτες (ως μη βιώσιμα) διατηρώντας ένα φαύλο κύκλο.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτικό για την κυρίαρχη αντίληψή μας ως κοινωνία είναι το γεγονός ότι η προτεραιότητα του πεζού στις διαβάσεις παραμένει περισσότερο θεωρητική παρά ουσιαστική. Οι πολιτικές για καθαρό περιβάλλον στις πόλεις, για την προστασία των ευάλωτων χρηστών (π.χ. ΑΜΕΑ) και των οικονομικά ασθενέστερων μετακινούμενων συχνά εξαντλούνται σε διακηρύξεις, χωρίς να συνοδεύονται από συστηματική εφαρμογή στην πράξη.

Σημαντικό μέρος του προβλήματος αφορά και στον τρόπο υλοποίησης έργων και παρεμβάσεων στο οδικό δίκτυο. Σε πολλές περιπτώσεις παρατηρείται έλλειμμα ουσιαστικού ελέγχου ως προς την τήρηση των τεχνικών προδιαγραφών, της ποιότητας των κατασκευών και των χρονοδιαγραμμάτων, με χαρακτηριστικά παραδείγματα πρόχειρες ή βραχύβιες διαγραμμίσεις και προσωρινές κυκλοφοριακές ρυθμίσεις που εξυπηρετούν την κατασκευή αλλά όχι τη λειτουργία της πόλης.

Δεν πρόκειται μόνο για έλλειψη χρηματοδότησης ή για λανθασμένη προτεραιοποίηση έργων, καθώς ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 είχε επισημανθεί η αναγκαιότητα κρίσιμων υποδομών, όπως ο αυτοκινητόδρομος Ελευσίνας-Θήβας και ολοκλήρωσης εξωτερικών οδικών δακτυλίων και μέσων σταθερής τροχιάς. Παράλληλα, η γραφειοκρατία και τα νομικά προσκόμματα που καθυστερούν την υλοποίηση συμβάσεων αποτελούν διαχρονική πληγή, τόσο για την Ελλάδα όσο και για την Ευρώπη.

Σε άλλο επίπεδο, από την ίδρυση του Ελληνικού κράτους έχουν τεθεί ως θεμελιώδεις αρχές η ισονομία, η αξιοκρατία και η ισοπολιτεία. Η μη συνεπής εφαρμογή τους στην καθημερινότητα -από τη διοίκηση έως τον δρόμο- περιορίζει την αποτελεσματικότητά τους και επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία των μετακινήσεων και της πόλης.

Όλα τα παραπάνω συνιστούν ρυθμίσεις και νόμοι που ισχύουν αλλά δεν τηρούνται, υπονομεύοντας την αξιοπιστία του ίδιου του κράτους και ευρύτερα του πλαισίου σχεδιασμού και τεκμηρίωσης των πολιτικών μεταφορών. Ακόμη και μέτρα όπως ο δακτύλιος, τα οποία ευρέως αναγνωρίζονται ως παρωχημένα, αναδεικνύουν την αδυναμία μετάβασης σε μια πιο αποτελεσματική και δίκαιη διαχείριση της κυκλοφορίας.

Στην πράξη, φαίνεται ότι έχει διαμορφωθεί μια γενικευμένη κοινωνική ανοχή στην αλόγιστη χρήση του Ι.Χ. (αλλά και των εμπορευματικών μεταφορών) και στις παραβάσεις που τη συνοδεύουν, με την προσδοκία ότι έτσι διευκολύνεται η καθημερινή εξυπηρέτηση. Στο τέλος, όμως, αυτή η αντίληψη δεν λειτουργεί: το κόστος επιστρέφει συλλογικά, με περισσότερη συμφόρηση, χαμένο χρόνο και υποβάθμιση της ποιότητας ζωής.

Ο Σύλλογος Ελλήνων Συγκοινωνιολόγων έχει καταθέσει τεκμηριωμένες προτάσεις για τη βελτίωση των μετακινήσεων, που καλύπτουν άμεσα μέτρα εφαρμογής, μεσοπρόθεσμες παρεμβάσεις και μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό. Κοινός παρονομαστής όλων των προτάσεων είναι ότι τα μέτρα από μόνα τους δεν αρκούν: απαιτούνται σταθερές δομές, σαφείς αρμοδιότητες, μηχανισμοί επίλυσης προβλημάτων και κυρίως η επιλογή των κατάλληλων προσώπων που θα κληθούν να τα υλοποιήσουν με γνώση, εμπειρία και επιχειρησιακή επάρκεια μακριά από οποιεσδήποτε αγκυλώσεις ή συμφέροντα.

Η πρόσφατη πρωτοβουλία για διυπουργική συνεργασία στο κυκλοφοριακό είναι ένα σημαντικό βήμα και αποτελεί αναγνώριση ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποσπασματικά. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η διαδικασία αυτή θα αποκτήσει μόνιμο επιχειρησιακό χαρακτήρα ή αν θα περιοριστεί σε έναν κύκλο συζητήσεων χωρίς συνέχεια.

Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται ο ρόλος της πολιτικής βούλησης. Η εμπειρία δείχνει ότι τα κυκλοφοριακά προβλήματα δεν αποτυγχάνουν λόγω έλλειψης γνώσης, αλλά λόγω απροθυμίας σύγκρουσης με παγιωμένες πρακτικές ενός συστήματος που ευνοεί την ανοχή, τις εξαιρέσεις και τη βραχυπρόθεσμη πολιτική διαχείριση.

Χαρακτηριστικό αντίβαρο σε αυτή τη λογική αποτέλεσε η πολιτική για την οδική ασφάλεια το 2025. Ναι, εκεί φαίνεται ότι πλέον εκτός από πολιτική βούληση, υπάρχει και ένας στρατηγικός σχεδιασμός που σταδιακά υλοποιείται και κάθε μέρα θα κρίνεται στην πράξη. Τα πρώτα μέτρα που εφαρμόστηκαν προκάλεσαν αρχικά αντιδράσεις και είχαν πολιτικό κόστος. Όμως στηρίχθηκαν σε καθαρές αποφάσεις, συνέπεια και επιμονή στην εφαρμογή τους. Το αποτέλεσμα ήταν η γρήγορη και μετρήσιμη σημαντική μείωση των τροχαίων ατυχημάτων, αποδεικνύοντας ότι όταν η πολιτεία επιλέγει να κάνει αυτό που πρέπει, τα οφέλη γίνονται σύντομα ορατά και κοινωνικά αποδεκτά. Όταν οι πολιτικές έχουν στόχο, διάρκεια και αποτέλεσμα, το αρχικό πολιτικό κόστος μετατρέπεται σε πολιτικό όφελος, καθώς ενισχύεται η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.

Το ερώτημα είναι αν οι συνθήκες έχουν πλέον ωριμάσει ώστε μια αντίστοιχη προσέγγιση να εφαρμοστεί και στο «κυκλοφοριακό» πρόβλημα των ελληνικών πόλεων. Ένα πρόβλημα που δεν λύνεται με διαπιστώσεις, αλλά απαιτεί αποφάσεις, εφαρμογή και συνέπεια. Η σύγκρουση με τις παθογένειες δεν είναι επιλογή πολυτέλειας, είναι προϋπόθεση για μια πόλη που θέλει να ευημερεί. Κανένας μας δεν είναι άμοιρος ευθυνών: ούτε ο επιστημονικός κόσμος, ούτε το πολιτικό σύστημα, ούτε η δημόσια διοίκηση, ούτε η κοινωνία συνολικά. Υπάρχει λοιπόν, η συλλογική βούληση να αλλάξουμε πορεία ή βολευόμαστε σε ένα πλαίσιο που θεωρούμε ότι μας εξυπηρετεί, αποδεχόμενοι πρακτικές οι οποίες τελικά υπονομεύουν την ποιότητα της ζωής μας;

(ΑΠΕ -ΜΠΕ / photo: eurokinissi)