Το μελεκούνι, το παραδοσιακό γλύκισμα που εδώ και αιώνες συνοδεύει τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής των Ροδιτών, φαίνεται πως ανοίγει πλέον ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία του. Από σύμβολο φιλοξενίας, γάμων και τοπικής παράδοσης, περνά σταδιακά στο πεδίο της επιστημονικής έρευνας, καθώς μια ομάδα Ελλήνων ερευνητών επιχειρεί να μελετήσει για πρώτη φορά τις διατροφικές και λειτουργικές του ιδιότητες με βάση τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα.
Η πρωτοβουλία αυτή φιλοδοξεί να αναδείξει διεθνώς όχι μόνο τη διατροφική αξία του παραδοσιακού ροδίτικου γλυκίσματος, αλλά και τον πολιτιστικό του χαρακτήρα, αποδεικνύοντας ότι η τοπική γαστρονομία μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο υψηλού επιπέδου επιστημονικής έρευνας.
Όπως δήλωσε στο Αθηναϊκό – Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων η διατροφολόγος – διαιτολόγος Ελευθερία Κυπριώτη, η ερευνητική ομάδα στην οποία συμμετέχει έχει ήδη υποβάλει προς έγκριση ερευνητικό πρωτόκολλο για την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής. Στόχος είναι να μελετηθεί για πρώτη φορά διεθνώς το μελεκούνι ως ολοκληρωμένο παραδοσιακό τρόφιμο και να διερευνηθούν οι πιθανές ευεργετικές επιδράσεις του σε άτομα που υποβάλλονται σε έντονη σωματική καταπόνηση.
Η ίδια εξηγεί ότι η ενασχόλησή της με το μελεκούνι ξεκίνησε ήδη από την περίοδο της πτυχιακής της εργασίας. Με τα χρόνια, όμως, η επιστημονική της αναζήτηση απέκτησε διαφορετική διάσταση, καθώς η πρόοδος της επιστήμης της διατροφής δημιούργησε νέα πεδία έρευνας γύρω από τα παραδοσιακά τρόφιμα και τη σύνθετη λειτουργία των φυσικών συστατικών τους.
«Το Μελεκούνι δεν είναι απλώς ένα υγιεινό σνακ ή ένα ακόμη παραδοσιακό γλύκισμα για εμάς στη Ρόδο. Είναι ο ίδιος ο τόπος μας, οι αναμνήσεις μας και ένα ζωντανό κομμάτι της πολιτισμικής μας κληρονομιάς», τονίζει χαρακτηριστικά η κ. Κυπριώτη.
Η φράση αυτή αποτυπώνει ίσως καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη σχέση των κατοίκων του νησιού με το συγκεκριμένο έδεσμα. Για τους Ροδίτες, το μελεκούνι δεν αποτελεί απλώς ένα γλύκισμα που συνοδεύει το τραπέζι. Είναι παρόν στις πιο ευτυχισμένες στιγμές της ζωής τους, από τους γάμους και τις βαπτίσεις μέχρι τα μεγάλα οικογενειακά γλέντια και τις τοπικές γιορτές.
Η ιστορία του χάνεται μέσα στους αιώνες. Το όνομά του προέρχεται από τις λέξεις «μέλι» και «κουννί» ή «κουννίον», που συνδέεται με το σουσάμι, το βασικότερο συστατικό του. Η παρασκευή του παραμένει μέχρι σήμερα σχεδόν αναλλοίωτη, ακολουθώντας τις ίδιες τεχνικές που χρησιμοποιούσαν οι παλαιότερες γενιές.
Σε πολλά χωριά της Ρόδου, η παρασκευή του μελεκουνιού εξακολουθεί να αποτελεί μια πραγματική κοινωνική τελετουργία. Οι γυναίκες συγκεντρώνονται γύρω από το μεγάλο καζάνι, όπου το ντόπιο μέλι θερμαίνεται προσεκτικά μέχρι να αποκτήσει την κατάλληλη πυκνότητα. Στη συνέχεια προστίθεται το καβουρδισμένο σουσάμι, τα αμύγδαλα, η κανέλα, το γαρίφαλο και το ξύσμα εσπεριδοειδών, ενώ το μείγμα ανακατεύεται συνεχώς μέχρι να αποκτήσει την απαιτούμενη συνοχή.
Η διαδικασία απαιτεί εμπειρία, υπομονή και συνεργασία. Όταν το μείγμα είναι έτοιμο, απλώνεται σε μεγάλες επιφάνειες, πιέζεται με ειδικά εργαλεία και κόβεται στις χαρακτηριστικές μακρόστενες λωρίδες που όλοι γνωρίζουν.
Η συλλογική αυτή διαδικασία αποτελεί κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της Ρόδου, καθώς δεν μεταφέρει μόνο τεχνικές γνώσεις αλλά και βιώματα, ιστορίες και οικογενειακές παραδόσεις από γενιά σε γενιά.
Η διατροφική του αξία
Σήμερα, το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον και στη διατροφική του αξία. Σύμφωνα με την κ. Κυπριώτη, το μελεκούνι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού που η σύγχρονη επιστήμη ονομάζει «διατροφικό πλέγμα» (food matrix). Πρόκειται για μια θεωρία που βασίζεται στην έννοια της «Συνέργειας των Τροφίμων» (Food Synergy), όπως αυτή παρουσιάστηκε το 2009 από τον καθηγητή David Jacobs στο επιστημονικό περιοδικό American Journal of Clinical Nutrition.
Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι τα φυσικά συστατικά μιας τροφής δεν λειτουργούν μεμονωμένα μέσα στον ανθρώπινο οργανισμό. Αντίθετα, αλληλεπιδρούν μεταξύ τους δημιουργώντας ένα σύνθετο διατροφικό αποτέλεσμα, το οποίο μπορεί να είναι σημαντικότερο από εκείνο που θα προέκυπτε εάν εξεταζόταν κάθε συστατικό ξεχωριστά.
Στην περίπτωση του μελεκουνιού, η συνέργεια αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Το σουσάμι αποτελεί εξαιρετική πηγή λιγνανών, ουσιών με έντονη αντιοξειδωτική δράση, καθώς και ασβεστίου, μαγνησίου και φυτικών πρωτεϊνών. Το μέλι περιέχει φυσικά ένζυμα, φαινολικές ενώσεις και πλήθος βιοδραστικών συστατικών που έχουν απασχολήσει τη διεθνή επιστημονική κοινότητα για τις αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητές τους. Τα αμύγδαλα συμπληρώνουν το διατροφικό προφίλ με μονοακόρεστα λιπαρά οξέα, φυτικές ίνες και βιταμίνη Ε, ενώ τα αρωματικά μπαχαρικά προσθέτουν επίσης πολύτιμες αντιοξειδωτικές ουσίες.
Όλα αυτά τα φυσικά συστατικά συνυπάρχουν σε ένα προϊόν που παρασκευάζεται χωρίς βιομηχανική επεξεργασία, χωρίς συντηρητικά και χωρίς τεχνητές προσθήκες.
Η διεθνής βιβλιογραφία φαίνεται να ενισχύει το ενδιαφέρον για μια τέτοια μελέτη. Η κ. Κυπριώτη αναφέρεται στην κλινική έρευνα των Barbosa και συνεργατών του, η οποία δημοσιεύθηκε το 2017. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης μελέτης, η καθημερινή κατανάλωση σουσαμιού επί 28 ημέρες από επαγγελματίες ποδοσφαιριστές συνέβαλε στη μείωση του οξειδωτικού στρες, στον περιορισμό των δεικτών μυϊκής βλάβης και στην ταχύτερη αποκατάσταση του οργανισμού μετά από έντονη άσκηση.
Ωστόσο, η νέα ελληνική ερευνητική προσπάθεια δεν περιορίζεται στην εξέταση των επιμέρους συστατικών. Αντίθετα, φιλοδοξεί να εξετάσει το ίδιο το μελεκούνι ως ένα ολοκληρωμένο παραδοσιακό τρόφιμο, λαμβάνοντας υπόψη τη συνολική σύνθεση και τη λειτουργία του.
Η προτεινόμενη διδακτορική έρευνα προβλέπει τη μελέτη της επίδρασής του σε πληθυσμούς που υποβάλλονται σε υψηλή φυσική καταπόνηση, όπως αθλητές ή άτομα με αυξημένες ενεργειακές απαιτήσεις. Σκοπός είναι να διαπιστωθεί εάν η παραδοσιακή αυτή συνταγή μπορεί να συμβάλει στην αποκατάσταση του οργανισμού και στη βελτίωση συγκεκριμένων βιολογικών δεικτών.
Εφόσον η έρευνα ολοκληρωθεί επιτυχώς, θα πρόκειται για την πρώτη διεθνή επιστημονική τεκμηρίωση του μελεκουνιού ως παραδοσιακού λειτουργικού τροφίμου, ανοίγοντας τον δρόμο για νέες μελέτες αλλά και για την ευρύτερη προβολή του προϊόντος στο εξωτερικό.
Για τη Ρόδο, μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Το μελεκούνι ήδη αποτελεί προϊόν Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ) και συγκαταλέγεται στα πιο αναγνωρίσιμα τοπικά προϊόντα του νησιού. Η πιθανή επιστημονική επιβεβαίωση της διατροφικής του αξίας θα μπορούσε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο την παρουσία του στις διεθνείς αγορές και να συνδέσει την τοπική παραγωγή με τη σύγχρονη επιστήμη της διατροφής.
Την ίδια στιγμή, το μελεκούνι εξακολουθεί να παραμένει ένα ζωντανό στοιχείο της καθημερινότητας και της πολιτιστικής ζωής του νησιού. Κάθε χρόνο διοργανώνονται εκδηλώσεις αφιερωμένες στην ιστορία και την παρασκευή του, με τη μεγαλύτερη να πραγματοποιείται στα Κοσκινού, έναν από τους σημαντικότερους τόπους διατήρησης της σχετικής παράδοσης. Η φετινή Γιορτή Μελεκουνιού πραγματποιείται στις 8 Αυγούστου, προσελκύοντας εκατοντάδες επισκέπτες που έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν από κοντά τόσο την παραδοσιακή διαδικασία παρασκευής όσο και την ιστορία του προϊόντος.
Αντίστοιχη γιορτή πραγματοποιείται κάθε χρόνο και στη Σορωνή, στο πλαίσιο του πανηγυριού του Αγίου Σύλα, στα τέλη Ιουλίου. Εκεί, κάτοικοι και επισκέπτες παρακολουθούν βήμα προς βήμα την παρασκευή του μελεκουνιού, όπως ακριβώς γινόταν πριν από πολλές δεκαετίες, με τη γνώση να μεταφέρεται από τους μεγαλύτερους στους νεότερους.
Ίσως αυτό να αποτελεί και το σημαντικότερο στοιχείο της αξίας του. Το μελεκούνι δεν επιβιώνει μόνο μέσα από τις συνταγές ή τις εμπορικές του μορφές, αλλά κυρίως μέσα από τους ανθρώπους που συνεχίζουν να το παρασκευάζουν, να το προσφέρουν και να το συνδέουν με τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής τους. Τώρα, για πρώτη φορά, αυτή η μακραίωνη παράδοση συναντά τη σύγχρονη επιστήμη, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις ώστε ένα αυθεντικό προϊόν της Ρόδου να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη αναγνώριση, όχι μόνο ως στοιχείο της τοπικής γαστρονομίας, αλλά και ως αντικείμενο διεθνούς επιστημονικού ενδιαφέροντος.
(ΑΠΕ -ΜΠΕ / Μιχ. Μαστής / photo: eurokinissi)
