Έφηβοι και chatbots: Όταν ο πιο έμπιστος «φίλος» είναι ένας αλγόριθμος – Πότε η οικειότητα γίνεται παγίδα

Ξέρει ότι μιλάει σε μια μηχανή. Μπορεί, όμως, να νιώθει ότι επιτέλους κάποιος τον καταλαβαίνει. Για έναν έφηβο που φοβάται την κριτική, δυσκολεύεται να εκφραστεί, ή αισθάνεται μόνος, ένα chatbot είναι πάντα εκεί: απαντά αμέσως, δεν δείχνει να τον απορρίπτει και του επιτρέπει να μιλήσει όσο θέλει.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτή η επικοινωνία αρχίζει να παίρνει τη θέση των φίλων, της οικογένειας ή της βοήθειας από έναν ειδικό; Το κρίσιμο όριο ανάμεσα σε ένα εργαλείο που διευκολύνει την έκφραση και σε μια σχέση που ενισχύει την απομόνωση αναδεικνύει η συμβουλευτική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, μέλος της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, Γλυκερία Αποστολοπούλου, μιλώντας στο Πρακτορείο FM και στην Τάνια Μαντουβάλου. Με αφορμή δημοσίευμα του JAMA για τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης από παιδιά ως μέσο συναισθηματικής υποστήριξης, εξηγεί γιατί οι έφηβοι εμπιστεύονται τις εφαρμογές, ποια σημάδια χρειάζονται προσοχή και γιατί η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να αφήνεται αποκλειστικά στους γονείς.
Η αποδοχή στην άλλη άκρη της οθόνης
Για να κατανοήσουμε την έλξη που ασκούν τα chatbots στους εφήβους, χρειάζεται πρώτα να δούμε τις ανάγκες αυτής της ηλικίας, επισημαίνει η κ. Αποστολοπούλου. «Η αναζήτηση ταυτότητας, η έντονη επιθυμία αποδοχής από τους συνομηλίκους και η αυξημένη ευαισθησία στην απόρριψη και στην κριτική δημιουργούν ένα έδαφος, στο οποίο η διαρκής διαθεσιμότητα μιας εφαρμογής μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Το παιδί μπορεί να μιλήσει χωρίς να φοβάται μια επικριτική ματιά ή μια έντονη αντίδραση, έχοντας παράλληλα τον έλεγχο του πότε θα ξεκινήσει και πόσο θα διαρκέσει η συνομιλία». Ενδεικτική της διάδοσης αυτών των εργαλείων, είναι η έρευνα της Common Sense Media που επικαλείται η ψυχολόγος: Το 72% των εφήβων που συμμετείχαν ανέφερε ότι είχε χρησιμοποιήσει τουλάχιστον μία φορά έναν ψηφιακό σύντροφο τεχνητής νοημοσύνης, ενώ περισσότεροι από τους μισούς δήλωσαν χρήση τουλάχιστον μερικές φορές τον μήνα.Το ουσιαστικό ερώτημα, κατά την ίδια, είναι ποιες εναλλακτικές έχει το παιδί στην καθημερινότητά του και τι το δυσκολεύει να εμπιστευτεί έναν άνθρωπο.
Γνωρίζει ότι είναι μηχανή, αισθάνεται ότι είναι σχέση
Μια βασική αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της επικοινωνίας: ο έφηβος μπορεί να γνωρίζει ότι συνομιλεί με ένα τεχνολογικό σύστημα, αλλά συναισθηματικά να βιώνει την επαφή σαν πραγματική σχέση. Η κ. Αποστολοπούλου συνδέει το φαινόμενο με τον ανθρωπομορφισμό, την ανθρώπινη τάση να αποδίδουμε συναισθήματα και ανθρώπινα χαρακτηριστικά σε μη ανθρώπινες οντότητες. «Ο σχεδιασμός των chatbots μπορεί να ενισχύει αυτή την τάση, καθώς διαθέτουν όνομα, φωνή ή προσωπικότητα, θυμούνται προηγούμενες συνομιλίες και απαντούν σαν να έχουν δικά τους συναισθήματα. «Γι’ αυτό είναι άκρως σημαντικές οι αυθεντικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια και στο σχολείο, ήδη από μικρή ηλικία. Το βίωμα της πραγματικής ενσυναίσθησης μπορεί να βοηθήσει το παιδί να αναγνωρίζει τη διαφορά ανάμεσα στην ανθρώπινη κατανόηση και στην προσομοίωσή της».
Ένα πρώτο βήμα έκφρασης, με προορισμό την ανθρώπινη επαφή
Η ψυχολόγος αποφεύγει τόσο τη δαιμονοποίηση όσο και την εξιδανίκευση της τεχνητής νοημοσύνης. Όπως εξηγεί, μια συνομιλία μπορεί να βοηθήσει έναν έφηβο που δυσκολεύεται να εκφραστεί, να οργανώσει τις σκέψεις του, να ονομάσει τα συναισθήματά του, ή να προετοιμαστεί για μια δύσκολη συζήτηση με τους γονείς ή τους φίλους του. «Μπορεί επίσης, να αποτελέσει έναν χώρο εξάσκησης επικοινωνιακών δεξιοτήτων, τις οποίες στη συνέχεια θα χρησιμοποιήσει στην καθημερινή ζωή. Η αξία αυτής της χρήσης βρίσκεται στην ενίσχυση της έκφρασης και της επικοινωνίας του παιδιού. Το όριο γίνεται ανησυχητικό όταν η εφαρμογή αρχίζει να υποκαθιστά τις ανθρώπινες σχέσεις, ή την αναγκαία επαγγελματική υποστήριξη».
Όταν η διαρκής επιβεβαίωση γίνεται επικίνδυνη
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι περιπτώσεις στις οποίες ένας έφηβος εκφράζει έντονη απελπισία ή σκέψεις αυτοτραυματισμού. Σε αυτές τις συνθήκες, τονίζει η κ. Αποστολοπούλου, μια απάντηση που απλώς ακούγεται υποστηρικτική δεν αρκεί. «Απαιτούνται αναγνώριση της σοβαρότητας της κατάστασης και κατάλληλη ανθρώπινη παρέμβαση». Ένας κίνδυνος που επισημαίνει είναι η τάση ορισμένων εργαλείων να συμφωνούν υπερβολικά με τον χρήστη. «Αντί να αναγνωρίσουν μια επικίνδυνη σκέψη και να ανταποκριθούν με ασφάλεια, ενδέχεται να την επιβεβαιώσουν ή να την ενισχύσουν, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο επαναλαμβανόμενης επιβεβαίωσης». Κατά την ίδια, οι παρεμβάσεις ασφαλείας των εταιρειών δεν αναιρούν την ανάγκη σύνδεσης με πραγματικούς ανθρώπους, ούτε μετατρέπουν ένα chatbot σε υποκατάστατο ψυχοθεραπείας.
Τα σημάδια που πρέπει να κινητοποιήσουν τους γονείς
Η συστηματική προτίμηση του chatbot έναντι των φίλων και της οικογένειας αποτελεί, σύμφωνα με την ψυχολόγο, ένα πρώτο προειδοποιητικό σημάδι. «Αντίστοιχα, χρειάζονται προσοχή η εγκατάλειψη δραστηριοτήτων που προηγουμένως ευχαριστούσαν το παιδί και η έντονη δυσφορία όταν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την εφαρμογή. Αλλαγές στον ύπνο, στη διάθεση, στις διατροφικές συνήθειες, ή στη σχολική λειτουργικότητα, σε συνδυασμό με μια διαρκή αναζήτηση συμβουλών και επιβεβαίωσης από το chatbot, συμπληρώνουν την εικόνα που πρέπει να προβληματίσει την οικογένεια». Όταν η δυσφορία είναι έντονη, επιμένει και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού, η κ. Αποστολοπούλου συστήνει την αναζήτηση βοήθειας από ειδικό ψυχικής υγείας.
Η απαγόρευση μπορεί να κλείσει και τη συζήτηση
Ο τρόπος με τον οποίο θα αντιδράσουν οι γονείς είναι καθοριστικός. Η απότομη απαγόρευση, η ειρωνεία ή η υποτίμηση της συνήθειας του παιδιού μπορεί, όπως εξηγεί η κ. Αποστολοπούλου να εντείνουν την απόσυρση και την απομάκρυνσή του. Προτείνει στους γονείς να πλησιάσουν τον έφηβο με ειλικρινές ενδιαφέρον, να τον ρωτήσουν τι του προσφέρει αυτή η επικοινωνία και να ακούσουν την απάντησή του. Μπορούν να δοκιμάσουν μαζί του τα εργαλεία, να συμφωνήσουν όρια στη χρήση και να δημιουργήσουν περισσότερες ευκαιρίες ουσιαστικής επαφής εκτός οθόνης, μέσα από κοινά γεύματα, εκδρομές, δραστηριότητες και επαφή με τη φύση.
Απαραίτητη θεωρεί και την ενημέρωση για την ιδιωτικότητα. «Η αίσθηση ότι το chatbot αποτελεί ασφαλή χώρο εξομολόγησης δεν σημαίνει ότι οι συνομιλίες παραμένουν ιδιωτικές υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, καθώς ενδέχεται να αποθηκεύονται ή να χρησιμοποιούνται για άλλους σκοπούς. Η προστασία των παιδιών είναι και ευθύνη των εταιρειών». Η κ. Αποστολοπούλου υπογραμμίζει ότι οι δικλείδες προστασίας πρέπει να ενσωματώνονται στον σχεδιασμό των εφαρμογών. Ζητά ουσιαστική επαλήθευση ηλικίας, σαφή όρια στον τρόπο με τον οποίο ένα chatbot παρουσιάζεται ως φίλος ή σύντροφος και παρεμβάσεις που ενθαρρύνουν τα διαλείμματα από την παρατεταμένη χρήση. Σε καταστάσεις κρίσης, θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη πρωτοκόλλων που κατευθύνουν τον ανήλικο σε ανθρώπινη βοήθεια. Παράλληλα, ζητά διαφάνεια για τη διαχείριση των προσωπικών δεδομένων και σαφείς περιορισμούς στην αποθήκευση και στην εμπορική αξιοποίηση ευαίσθητων εξομολογήσεων. Στόχος, καταλήγει, είναι η τεχνητή νοημοσύνη να ενισχύει την αυτονομία, τη δημιουργικότητα και τις δεξιότητες των παιδιών. «Να τα βοηθά να εκφράζονται, να μαθαίνουν και να επικοινωνούν, διατηρώντας την ανθρώπινη επαφή στο επίκεντρο».

ΑΠΕ-ΜΠΕ / photo: pixabay

ΠΟΛΙΤΙΚΟΛΟΓΙΕΣ

ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΕΤΕ

ΠΑΡΑΞΕΝΑ

LATEST

Κύρια Θέματα

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ ΑΓΟΡΩΝ

Κάθε μέρα μαζί