Γύρω στο 400 π.Χ. χιλιάδες Έλληνες μισθοφόροι, υπό την ηγεσία του Ξενοφώντα, κατέρρευσαν παράλυτοι και σε ντελίριο, έχοντας καταναλώσει μέλι από ντόπιες κυψέλες. Το συμβάν αυτό, που καταγράφηκε με λεπτομέρεια στην «Κύρου Ἀνάβασις», εξακολουθεί να απασχολεί τους γιατρούς, που αντιμετωπίζουν ακριβώς τα ίδια συμπτώματα, στην ίδια περιοχή, μέχρι σήμερα.
Η μεγάλη αυτή περιπέτεια ξεκίνησε όταν ο Πέρσης πρίγκιπας Κύρος ο Νεότερος επαναστάτησε εναντίον του αδελφού του και επιστράτευσε χιλιάδες Έλληνες πολεμιστές για υποστήριξη. Μετά τον θάνατο του Κύρου στη μάχη στα Κούναξα, οι μισθοφόροι βρέθηκαν παγιδευμένοι στην καρδιά μιας εχθρικής αυτοκρατορίας χωρίς ηγεσία και εφόδια. Ο Ξενοφών ανέλαβε την αρχηγία και οδήγησε το στράτευμα σε μια εξαντλητική υποχώρηση μηνών, μέσα από τα χιονισμένα βουνά και τα αφιλόེξενα εδάφη της Αρμενίας και της Μικράς Ασίας.
Όταν οι καταπονημένοι στρατιώτες έφτασαν επιτέλους στην επικράτεια της Κολχίδας, ελάχιστες ημέρες μακριά από τη θάλασσα, κατασκήνωσαν σε χωριά που διέθεταν άφθονα τρόφιμα και πολυάριθμα σμήνη μελισσών. Οι πεινασμένοι άνδρες έσπευσαν να φάνε το μέλι, αγνοώντας την τοξικότητά του, με αποτέλεσμα ο σκληραγωγημένος στρατός να παραλύσει μέσα σε λίγη ώρα. Όσοι έφαγαν λίγο, ζαλίστηκαν σαν μεθυσμένοι, ενώ όσοι κατανάλωσαν μεγαλύτερη ποσότητα, κατέρρευσαν σε κατάσταση κώματος, θυμίζοντας πεδίο μάχης μετά από βαριά ήττα.
Η επιστήμη εξηγεί σήμερα ότι το φαινόμενο αυτό οφείλεται στις γραϊανοτοξίνες, φυσικά δηλητήρια, που περιέχονται στα άνθη των ροδόδεντρων της περιοχής και μεταφέρονται από τις μέλισσες στο μέλι. Η υπερβολική κατανάλωση προκαλεί απότομη πτώση της πίεσης, βραδυκαρδία και προσωρινή απώλεια των αισθήσεων, παρόλο που οι ασθενείς, συνήθως αναρρώνουν πλήρως μέσα σε λίγες ώρες, χωρίς μοιραίες συνέπειες.
Οι Έλληνες στρατιώτες συνήλθαν μετά από λίγες ημέρες και συνέχισαν την πορεία τους προς την Τραπεζούντα, αφήνοντας πίσω τους έναν μοναδικό ιστορικό μύθο.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι το τοξικό αυτό μέλι δεν λειτούργησε μόνο ως ατύχημα, αλλά αξιοποιήθηκε αργότερα ως το πρώτο καταγεγραμμένο βιολογικό και χημικό όπλο. Το 65 π.Χ. κατά τους Μιθριδατικούς Πολέμους, οι τοπικές φυλές των Επτακωμητών χρησιμοποίησαν ακριβώς το ίδιο τέχνασμα εναντίον των Ρωμαίων στρατιωτών του Πομπήιου. Τοποθέτησαν δοχεία με το δηλητηριασμένο μέλι στους δρόμους, και όταν οι Ρωμαίοι το κατανάλωσαν και έχασαν τις αισθήσεις τους, οι ντόπιοι τους εξόντωσαν εύκολα χωρίς καμία αντίσταση.
Η ιστορία αυτού του μελιού απέκτησε εμπορική και πολιτιστική διάσταση στους αιώνες που ακολούθησαν, καθώς κατά τον 18ο αιώνα εξάγονταν τόνοι ολόκληροι στην Ευρώπη με την ονομασία τρελό μέλι. Οι Ευρωπαίοι το προσέθεταν σε αλκοολούχα ποτά για να ενισχύσουν την επίδρασή του, αγνοώντας συχνά τους κινδύνους. Στη σημερινή Τουρκία, το γνωστό ως ντελί μπαλ συνεχίζει να παράγεται και να καταναλώνεται παραδοσιακά ως τονωτικό ή αφροδισιακό, ενώ αντίστοιχα επικίνδυνα μέλια, συναντώνται ακόμη και στα απόκρημνα βουνά των Ιμαλαΐων.
