Η απάντηση που έδωσε η κοινωνική ψυχολογία τη δεκαετία του 1960, παραμένει μία από τις πιο σοκαριστικές αποκαλύψεις για την ανθρώπινη φύση και συνεχίζει να προκαλεί έντονες συζητήσεις μέχρι σήμερα.

Σε μια εποχή που όλοι θέλουμε να πιστεύουμε ότι διαθέτουμε ακλόνητη ηθική πυξίδα και ότι θα προβάλαμε αντίσταση απέναντι σε παράλογες ή βίαιες διαταγές, η επιστήμη έρχεται να αποδομήσει αυτή την ψευδαίσθηση.

Το Πείραμα που Σόκαρε την Επιστήμη

Το 1961, ο κοινωνικός ψυχολόγος Στάνλεϊ Μίλγκραμ (Stanley Milgram) διεξήγαγε στο Πανεπιστήμιο του Yale, ένα από τα πιο διάσημα και αμφιλεγόμενα πειράματα στην ιστορία της ψυχολογίας. Αφορμή στάθηκε η δίκη του Ναζί εγκληματία πολέμου Άντολφ Άιχμαν, ο οποίος ισχυριζόταν ότι «απλώς ακολουθούσε εντολές», όταν εκτελούσε φρικαλεότητες. Ο Μίλγκραμ θέλησε να εξετάσει, αν οι απλοί άνθρωποι μπορούν να διαπράξουν ειδεχθείς πράξεις απλά και μόνο, επειδή τους το ζήτησε μια φιγούρα αυθεντίας.

Η Σκηνοθεσία: Οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι λάμβαναν μέρος σε μια έρευνα για τη μνήμη και τη μάθηση. Τοποθετούνταν στον ρόλο του «δασκάλου», ενώ ένας ηθοποιός (που υποδυόταν τον εξεταζόμενο) ήταν ο «μαθητής», δεμένος σε μια καρέκλα σε διπλανό δωμάτιο.

Η «Τιμωρία»: Κάθε φορά που ο «μαθητής» έκανε λάθος, ο «δάσκαλος» έπρεπε να του διοχετεύσει ηλεκτροσόκ, αυξάνοντας την τάση κατά 15 βολτ σε κάθε λάθος, ξεκινώντας από τα ήπια 15V μέχρι τα θανατηφόρα 450V.

Το Ψευδές Σοκ: Στην πραγματικότητα, δεν διοχετευόταν κανένα ηλεκτροσόκ. Ο ηθοποιός υποκρινόταν τον πόνο, φωνάζοντας, εκλιπαρώντας να σταματήσει ο «δάσκαλος» και τελικά σωπαίνοντας, προκαλώντας την εντύπωση ότι είχε χάσει τις αισθήσεις του ή είχε πεθάνει. Παρά τις κραυγές πόνου, όταν ο ερευνητής με την άσπρη ποδιά έδινε την ήρεμη, αλλά επίμονη εντολή: « Το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε», το 65% των συμμετεχόντων έφτασε μέχρι το ανώτατο όριο των 450 (V) βολτ.

Η Ψυχολογία της Τυφλής Υπακοής

Πώς εξηγείται το γεγονός ότι άνθρωποι χωρίς καμία εγκληματική τάση δέχτηκαν να βασανίσουν έναν άγνωστο; Η ψυχολογική έρευνα εντοπίζει τους εξής βασικούς μηχανισμούς:

Μετάθεση της Ευθύνης: Ο άνθρωπος σταματά να θεωρεί τον εαυτό του υπεύθυνο για τις πράξεις του. Μετατρέπεται σε ένα απλό «εργαλείο» που εκτελεί τις επιθυμίες της αυθεντίας, θεωρώντας ότι την αποκλειστική ευθύνη φέρει ο προϊστάμενος ή ο ειδικός.
Η Δύναμη του Περιβάλλοντος και της Αυθεντίας: Η παρουσία ενός επιστήμονα με κύρος σε ένα έγκριτο πανεπιστήμιο, δημιουργεί ένα πλαίσιο «νομιμότητας». Η υπακοή ενισχύεται όταν το θύμα είναι απομονωμένο και η αυθεντία βρίσκεται δίπλα στον δράστη.
Βαθμιαία Κλιμάκωση: Η διαδικασία ξεκινά με μια ανεπαίσθητη, ασήμαντη εντολή (15 βολτ) και κλιμακώνεται σταδιακά. Από τη στιγμή που κάποιος κάνει το πρώτο βήμα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να θέσει όρια στη συνέχεια, χωρίς να αμφισβητήσει τις προηγούμενες επιλογές του.

Το Διαχρονικό Μήνυμα

Το πείραμα του Μίλγκραμ δεν αφορά το παρελθόν, αλλά το παρόν. Αποδεικνύει ότι η γραμμή ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό» δεν καθορίζεται πάντα από την προσωπικότητα του ατόμου, αλλά από τις συνθήκες στις οποίες βρίσκεται. Όπως σημειώνουν οι σύγχρονοι κοινωνικοί ψυχολόγοι, το πιο ανησυχητικό εύρημα της μελέτης δεν είναι ότι οι άνθρωποι είναι κακοί, αλλά ότι δεν χρειάζεται να συμφωνούμε με μια ανήθικη εντολή για να την εκτελέσουμε. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών αποτελεί το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για να προστατεύσουμε την κριτική μας σκέψη, απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχικής εξουσίας.

^{photo: pixabay}