Αν και ο Επιτάφιος του Σείκιλου, που χρονολογείται από τον πρώτο αιώνα μ.Χ., είναι το παλαιότερο σωζόμενο πλήρες τραγούδι με μουσική σημειογραφία και κείμενο, και γνωρίζουμε τον συγγραφέα του, τον Σείκυλο, υπάρχουν μερικές παλαιότερες συνθέσεις.
Οι Δελφικοί Ύμνοι στον Απόλλωνα, που βρέθηκαν εγγεγραμμένοι σε θραύσματα του εξωτερικού τοίχου του Αθηναϊκού Θησαυρού στο ιερό των Δελφών, είναι περίπου τρεις αιώνες νωρίτερα. Η πρώτη χρονολογείται από το 138 π.Χ., και η δεύτερη από το 128 π.Χ.
Γνωρίζουμε επίσης τους συγγραφείς τους, και οι δύο περιλαμβάνουν μουσική σημειογραφία. Ως εκ τούτου, αν και δεν είναι πλήρης, όπως ο Επιτάφιος του Σείκιλου, θεωρούνται τα πρώτα σαφή παραδείγματα σημειωμένης μουσικής από οπουδήποτε στον κόσμο, του οποίου ο συνθέτης είναι γνωστός ονομαστικά.
Το 1893, ο Γάλλος αρχαιολόγος Théophile Homolle βρήκε πέτρινα θραύσματα εγγεγραμμένα με ασυνήθιστα σύμβολα στο ιερό των Δελφών, που ανήκε στον νότιο τοίχο του Αθηναϊκού Θησαυροφυλακίου. Αφού τα μελέτησε, τα αναγνώρισε ως μέρος δύο αρχαίων μουσικών συνθέσεων αφιερωμένων στον θεό Απόλλωνα.
Ο φιλόλογος Henri Weil αποκατέστησε το ελληνικό κείμενο των θραυσμάτων και ο αρχαιολόγος και μουσικολόγος Théodore Reinach μετέγραψε τη μουσική σε σύγχρονη σημειογραφία. Ανακάλυψε ότι ο πρώτος ύμνος χρησιμοποιούσε φωνητική σημειογραφία, ενώ ο δεύτερος χρησιμοποιούσε ενόργανη σημειογραφία.
Ο πρώτος ύμνος χρονολογείται από το 138 π.Χ., και παρόλο που η επικεφαλίδα της επιγραφής είναι κατεστραμμένη και δυσανάγνωστη, οι ερευνητές συμφωνούν ότι αναφέρει τον συνθέτη της, Ἀθήναιος Ἀθηναίου , Αθηναίος Αθηναίου (Αθηναίος γιος του Αθηναίου). Ο δεύτερος ύμνος είναι δέκα χρόνια αργότερα, το 128 π.Χ., και διατηρεί επίσης το όνομα του συνθέτη του: Λιμένιος, γιος του Θοινού, Αθηναίος .
Και οι δύο ήταν επαγγελματίες μουσικοί. στην περίπτωση του Λιμένιου, ήταν επίσης κιθαρίστας (έγχορδο όργανο της αρχαίας Ελλάδας, παρόμοιο με τη λύρα αλλά με μεγαλύτερο ηχητικό κουτί) και επομένως μέλος της Συντεχνίας Διονυσιακών Καλλιτεχνών.
Οι ύμνοι συντάχθηκαν για να τελεστούν κατά τη διάρκεια της πομπής των Πυθιάδων (Πυθαΐδες), που οι Αθηναίοι πραγματοποίησαν στο Ιερό των Δελφών σε ανάμνηση του μυθικού ταξιδιού του Απόλλωνα από το νησί της Δήλου, περνώντας από την Αθήνα.
Το πρώτο χωρίζεται σε δύο μέρη, έναν παιάνα ή προσευχή στον Απόλλωνα, και ένα υπόρχημα, ένα είδος τραγουδιού που συνοδεύεται από μιμητικό χορό παιχνιδιάρικου ή κωμικού χαρακτήρα, που ονομάζεται επίσης με το ίδιο όνομα. Ο πρώτος στίχος, στον οποίο οι τραγουδιστές επικαλούνται τις Μούσες να συμμετάσχουν στο τραγούδι προς τιμήν του Απόλλωνα, έχει ως εξής:
Ακούστε εσείς που είστε ο Ελικώνας των δασών, κόρες του Δία των όμορφων όπλων, ελάτε με τραγούδια να γιορτάσετε τον αδερφό σας Φοίβο, αυτός από τα χρυσά μαλλιά, που πάνω από τις δίδυμες κορυφές αυτού του βουνού, του Παρνασσού, συνοδευόμενος από τις περίφημες κοπέλες των Δελφών, έρχεται στα ρυάκια της Κασταλιανής πηγής όταν επισκέπτεται το μαντείο του στο βουνό.
Ο δεύτερος στίχος περιγράφει την παρουσία της αττικής αντιπροσωπείας και τις θυσίες θυμιάματος και μοσχαριών, ενώ ο αυλός (αρχαίο όργανο, που ονομάζεται και διπλό όμποε) και η κιθάρα.
Ιδού, η Αττική με τη μεγάλη της πόλη (Αθήνα) είναι σε προσευχή, κάτοικοι της ακατάκτητης γης της ένοπλης θεάς Τριτωνιανής (Αθηνά)· Και στους ιερούς βωμούς, ο Ήφαιστος (δηλαδή η φωτιά) καταναλώνει τους μηρούς των μοσχαριών ταύρου και μαζί με τον καπνό ανεβαίνει και αραβικό θυμίαμα στους ουρανούς. Και ο αυλός, τσιριχτός και ηχηρός, υφαίνει μια μελωδία με νότες που φτερουγίζουν, και η κιθάρα, χρυσή και γλυκιά φωνή, σμίγει με το υμνητικό τραγούδι.
Ο τρίτος στίχος είναι ελλιπής, με αρκετά κενά, αν και η γενική έννοια είναι κατανοητή. Περιγράφει πώς ο Απόλλων άρπαξε τον προφητικό τρίποδα των Δελφών αφού σκότωσε τον Πύθωνα.
Του δεύτερου ύμνου προηγείται ο τίτλος Προσευχή και Προσωδία προς τον θεό και έχει συνολικά δέκα ενότητες. Μερικές γραμμές έχουν διατηρηθεί περισσότερες από την πρώτη, αν και υπάρχουν και κενά στις περιοχές όπου έσπασε η πέτρα.
Ο δεύτερος Δελφικός Ύμνος στον Απόλλωνα
Ο πρώτος στίχος ξεκινά επίσης με μια κλήση προς τις Μούσες να έρθουν στους Δελφούς:
Ελάτε σε αυτή την πλαγιά των δίδυμων κορυφών του Παρνασσού με μακρινή θέα, (όπου οι χορευτές είναι ευπρόσδεκτοι), και (οδηγήστε με στα τραγούδια μου), Πιερικές θεές που κατοικούν στους χιονισμένους βράχους του Ελικώνα. Τραγουδήστε προς τιμήν του Φοίβου Πύθιου, με χρυσά μαλλιά, επιδέξιο τοξότη και μουσικό, τον οποίο η ευλογημένη Λητώ έφερε στον περίφημο βάλτο, πιάνοντας με τα χέρια της ένα γερό κλαδί γκριζοπράσινης ελιάς την ώρα της εργασίας της.
Ο ύμνος συνεχίζει να περιγράφει πώς χάρηκαν ουρανός και θάλασσα για τη γέννηση του Απόλλωνα στο νησί της Δήλου και την επίσκεψή του στην Αττική. Όπως και ο πρώτος ύμνος, ο θεός καλείται να έρθει και ανακαλείται η άφιξή του στους Δελφούς και η ήττα των Γαλατών.
Σύγχρονη ερμηνεία του Α’ Δελφικού Ύμνου στον Απόλλωνα
Τελειώνει με το αίτημα προς τον Απόλλωνα και την αδελφή του Άρτεμη να προστατεύσουν την Αθήνα και τους Δελφούς και ολοκληρώνεται με μια προσευχή για τη συνέχεια της ρωμαϊκής κυριαρχίας (η Ελλάδα είχε γίνει ρωμαϊκό προτεκτοράτο το 146 π.Χ., περίπου 18 χρόνια πριν από τη σύνθεση αυτού του δεύτερου ύμνου) .
Η μουσική και των δύο ύμνων εξερευνά διάφορους τρόπους, όπως ο Φρυγικός, ο Λυδικός και ο Υπερφρυγικός, με διαφορετική τονικότητα μεταξύ των τμημάτων. Η ποιητική τους δομή ακολουθεί τον κρητικό ρυθμό, καθώς και τη Γλυκωνική και την Ιαμβική για το τελευταίο μέρος του Β’ Ύμνου.
Τα μουσικά σύμβολα που χρησιμοποιούνται, διατεταγμένα στις γραμμές του κειμένου, μπορούν να ερμηνευτούν χάρη στην πραγματεία που έγραψε ο Αλίπιος ο Αλεξανδρινός γύρω στο έτος 360 μ.Χ. Ο Αλίπιος ήταν Έλληνας συγγραφέας και συνθέτης που έγραψε μια Εισαγωγή στη Μουσική (Εἰσαγωγη Μουσική) στην οποία συμπεριέλαβε τα σύμβολα που χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες στη μουσική σημειογραφία για τη φωνή και τα όργανα για να προσδιορίσουν όλους τους ήχους στις 45 κλίμακες (15 τρόπους και 3 γένη). καθώς και πλήρης απολογισμός του ελληνικού συστήματος κλιμάκων και μεταθέσεων.
Σύγχρονη ερμηνεία του Β’ Δελφικού Ύμνου στον Απόλλωνα
Χρησιμοποιήθηκαν δύο διαφορετικές μουσικές σημειώσεις. Το ένα αποτελούνταν από τα 24 γράμματα του ιωνικού αλφαβήτου, το άλλο ανάμεικτα γράμματα, αντίστροφα ή αναποδογυρισμένα γράμματα, αρχαϊκά και μισά γράμματα, επιτρέποντας ένα πολύ ευρύτερο τονικό εύρος. Ο πρώτος ύμνος χρησιμοποιεί απλή σημειογραφία, ενώ ο δεύτερος χρησιμοποιεί τα σύνθετα σύμβολα της δεύτερης σημειογραφίας. Ωστόσο, έχουν βρεθεί περιπτώσεις όπου και οι δύο σημειώσεις συνδυάστηκαν.
Ο λόγος που οι ειδικοί πιστεύουν ότι ο συγγραφέας του πρώτου ύμνου, ο Αθηναίος, ήταν τραγουδιστής είναι ότι τα σύμβολα σημειογραφίας τοποθετούνται πάνω από τα φωνήεντα. Στον δεύτερο ύμνο, αυτόν του Λιμένου, που ήταν κιθαρατζής, τοποθετούνται κυρίως πάνω από τα σύμφωνα που μυούν τις συλλαβές.
Από την ανακάλυψή τους, και οι δύο ύμνοι έχουν αποτελέσει αντικείμενο πολυάριθμων μουσικολογικών μελετών που επιδιώκουν να ανασυνθέσουν την αρχική τους ερμηνεία χρησιμοποιώντας αναπαραγόμενα όργανα. Μάλιστα, μόλις ένα χρόνο μετά την εύρεση τους, πραγματοποιήθηκε το 1894 η πρώτη σύγχρονη παράσταση του Πρώτου Ύμνου.
photo: pixabay
