Ανακαλύφθηκε η πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση εισαγωγής πολύτιμου λίθου σε οπίσθιο δόντι μεταξύ των αρχαίων Μάγια. Η τομογραφία του ευρήματος επιβεβαιώνει ότι η διαδικασία πραγματοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου, αλλά ο σκοπός της παραμένει αίνιγμα.

Μια ομάδα ερευνητών από τη Γουατεμάλα και το Μεξικό κατέγραψε μια εξαιρετική ανακάλυψη στην οδοντιατρική αρχαιολογία των Μάγια: έναν κάτω αριστερό πρώτο γομφίο που παρουσιάζει ένα πρασινωπό ένθετο, που αναγνωρίζεται ως νεφρίτης ή παρόμοιο υλικό, ενσωματωμένο στο κέντρο της μασητικής του επιφάνειας.

Το δείγμα, το οποίο ανήκει στην οστεολογική συλλογή του Μουσείου Popol Vuh του Πανεπιστημίου Francisco Marroquín στη Γουατεμάλα, αντιπροσωπεύει την πρώτη γνωστή περίπτωση ένθετου σε οπίσθιο δόντι στον προ-ισπανικό κόσμο των Μάγια.

Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο Journal of Archaeological Science: Reports, παρέχει αδιάσειστα στοιχεία ότι η πέτρα τοποθετήθηκε ενώ το άτομο ήταν ακόμα ζωντανό, αλλά αφήνει ανοιχτό το θεμελιώδες ερώτημα: γιατί έγινε αυτό;

Ο εν λόγω γομφίος είναι ένα μεμονωμένο κομμάτι, χωρίς γνάθο ή συνοδευτικά σκελετικά υπολείμματα. Αποτελεί μέρος μιας συλλογής που το Μουσείο Popol Vuh άρχισε να συγκεντρώνει τη δεκαετία του 1970 με στόχο τη διάσωση αρχαιολογικών δειγμάτων της Γουατεμάλας από καταστροφή ή παράνομο εμπόριο. Αυτό το γεγονός εμποδίζει να γνωρίζουμε τον ακριβή τόπο προέλευσής του εντός της περιοχής των Μάγια, καθώς και το φύλο ή την ακριβή πολιτισμική σχέση του ατόμου στο οποίο ανήκε.

Το δόντι έχει μήκος 11,4 χιλιοστά, πλάτος 10,7 χιλιοστά και συνολικό ύψος 21 χιλιοστά. Η ρίζα είναι πλήρως σχηματισμένη και έχει μήκος 12 χιλιοστά από τον αυχένα μέχρι το κορυφαίο άκρο. Παρουσιάζει τουλάχιστον πέντε φύματα στην κορυφή και μια επίπεδη επιφάνεια φθοράς της οδοντίνης, αποτέλεσμα της μάσησης, με μικρές εκθέσεις οδοντίνης στο κέντρο των τεσσάρων κύριων φυμάτων. Σύμφωνα με τα πρότυπα φθοράς που καθόρισε ο Lovejoy το 1985, αυτός ο βαθμός φθοράς αντιστοιχεί σε έναν νεαρό ενήλικα, με εκτιμώμενη ηλικία θανάτου μεταξύ 24 και 30 ετών.

Στο κέντρο της μασητικής επιφάνειας, ακριβώς στη διασταύρωση των τεσσάρων κύριων φυμάτων, παρατηρείται ένα πράσινο ένθετο σταθερά στερεωμένο στο δόντι με ένα υλικό συγκόλλησης. Η εξωτερική επιφάνεια της πέτρας είναι στο ίδιο επίπεδο με το επίπεδο μάσησης και δεν προεξέχει, γεγονός που εμπόδισε την παρεμβολή με τα αντίθετα δόντια.

Για να προσδιοριστεί εάν το ένθετο τοποθετήθηκε πριν ή μετά τον θάνατο, οι ερευνητές υπέβαλαν τον γομφίο σε ανάλυση χρησιμοποιώντας κωνική δέσμη υπολογιστικής τομογραφίας (CBCT). Οι εικόνες που ελήφθησαν έδειξαν έναν ευρύ πολφικό θάλαμο, με καλά καθορισμένα πολφικά κέρατα και ευρείς ριζικούς σωλήνες, χαρακτηριστικά συμβατά με την εκτιμώμενη ηλικία των νεαρών ενηλίκων.

Η αποφασιστική απόδειξη ήταν η παρουσία εκτεταμένων δυστροφικών ασβεστώσεων που καταλάμβαναν τα εγγύς και κεντρικά τμήματα του πολφικού θαλάμου. Αυτές οι ασβεστώσεις, οι οποίες είναι ορυκτά αποθέματα που παράγονται από τον οδοντικό πολφό ως αντίδραση σε εξωτερική επιθετικότητα, βρίσκονταν ακριβώς κάτω από την περιοχή όπου είχε λαξευτεί η κοιλότητα για την πέτρα.

Οι συγγραφείς της μελέτης το εξηγούν με σαφήνεια: Η θέση αυτών των ασβεστώσεων στον θάλαμο σχετίζεται άμεσα και συσχετίζεται με την κοιλότητα στην οδοντίνη όπου ήταν ενσωματωμένη η πέτρα. Αυτό υποδεικνύει ότι αυτές οι δυστροφικές ασβεστώσεις προκλήθηκαν από μια δευτερογενή πολφική αντίδραση σε απόκριση στη μηχανική καταπόνηση που ασκήθηκε στο δόντι κατά τη δημιουργία της κοιλότητας, αποδεικνύοντας ότι το ένθετο τοποθετήθηκε ενώ το άτομο ήταν ζωντανό.

Η τομογραφία αποκάλυψε επίσης ότι η κοιλότητα καταλαμβάνει περίπου το ένα τρίτο της διαμέτρου της μύλης, διεισδύει στην οδοντίνη αλλά δεν διατρυπά τον πολφικό θάλαμο. Ο λίθος έχει σχήμα νυχιού, με φαρδιά κεφαλή και κοντό κωνικό σώμα.

Ο χώρος μεταξύ της πέτρας και των τοιχωμάτων της κοιλότητας φαίνεται γεμάτος με ένα ακτινοδιαυγές υλικό συγκόλλησης. Τα τοιχώματα της κοιλότητας είναι ακανόνιστα, ειδικά στην περιφερική τους πλευρά, και παρατηρούνται ακτινικές αυλακώσεις που οι ερευνητές αποδίδουν στα σημάδια που άφησαν τα όργανα που χρησιμοποιήθηκαν για τη διάνοιξη της οπής.

Ως ενίσχυση των συμπερασμάτων τους, η ομάδα συνέκρινε τις εικόνες του γομφίου των Μάγια με τομογραφίες τριών γομφίων από σύγχρονα άτομα ηλικίας 20, 48 και 56 ετών. Σε καμία από τις περιπτώσεις δεν παρατηρήθηκε το πρότυπο μαζικής και εντοπισμένης ασβεστοποίησης που εμφανίζει το προ-ισπανικό δόντι, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για μια ζωτική αντίδραση και όχι για μια φυσιολογική διαδικασία γήρανσης.

Οι αρχαίοι Μάγια εφάρμοζαν ευρέως την οδοντιατρική τροποποίηση για αισθητικούς σκοπούς και σκοπούς κοινωνικής ταυτότητας. Αυτές οι παρεμβάσεις συνίσταντο στη διάτρηση της χειλικής επιφάνειας των κοπτήρων και των κυνοδόντων για την εισαγωγή ενθέτων από νεφρίτη, αιματίτη, τυρκουάζ ή άλλους πολύτιμους λίθους. Οι οδοντίατροι των Μάγια επέδειξαν αξιοσημείωτες ανατομικές γνώσεις: σύμφωνα με δεδομένα που συγκέντρωσαν ο Tiesler και οι συνεργάτες του το 2017, λιγότερο από το 4% των διατρήσεων έφτανε στον οδοντικό πολφό.

Ωστόσο, όλες αυτές οι πρακτικές περιορίζονταν στα πρόσθια δόντια, δηλαδή αυτά που ήταν ορατά όταν χαμογελούσαμε ή μιλούσαμε. Μέχρι σήμερα, δεν είχε καταγραφεί καμία περίπτωση ένθετου σε γομφίο, ενός οπίσθιου δοντιού που δεν ήταν ορατό υπό κανονικές συνθήκες.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι, παρά την υψηλή συχνότητα εμφάνισης κοιλοτήτων και αποστημάτων στους προ-ισπανόφωνους Μάγια λόγω της διατροφής τους με βάση το καλαμπόκι, υπάρχουν πολύ λίγα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι εφάρμοζαν τις οδοντιατρικές τους δεξιότητες για θεραπευτικούς σκοπούς ή παρηγορητική θεραπεία. Οι Schnell και Scherer κατέγραψαν το 2021 περιπτώσεις εξαγωγής δοντιών για τη θεραπεία λοιμώξεων, και ο Schnell ανέφερε το 2023 ορισμένα παραδείγματα διατρήσεων και σφραγισμάτων σε τερηδονισμένες κοιλότητες, αλλά καμία περίπτωση χρήσης λίθων ως υλικό πλήρωσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο γομφίος από το Μουσείο Popol Vuh εγείρει ένα αναπόφευκτο ερώτημα: γιατί κάποιος τοποθέτησε ένα ένθετο πολύτιμου λίθου σε ένα αόρατο σημείο μέσα στο στόμα;

Οι συγγραφείς αποκλείουν κατηγορηματικά το αισθητικό κίνητρο: Μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα το ένθετο να τοποθετήθηκε σε έναν πρώτο γομφίο για αισθητικούς σκοπούς, αναφέρουν στο άρθρο. Προτείνουν δύο εναλλακτικές υποθέσεις.

Το πρώτο είναι ότι η παρέμβαση είχε θεραπευτικό σκοπό. Η ανωμαλία της κοιλότητας, ιδιαίτερα της περιφερικής της πλευράς, υποδηλώνει ότι το δόντι μπορεί να έχει τρυπηθεί πάνω από μια προϋπάρχουσα τερηδονική βλάβη με σκοπό την αφαίρεση του κατεστραμμένου ιστού και την πλήρωση του ανοίγματος που προέκυψε. Οι εικόνες CBCT δεν δείχνουν το τυπικό ακτινοδιαυγές μοτίβο μιας ενεργής κοιλότητας, αλλά αυτό θα μπορούσε να οφείλεται στο ότι η διαδικασία τρυπήματος αφαίρεσε πλήρως τον απομεταλλωμένο ιστό ή στο ότι το υλικό που χρησιμοποιήθηκε μπλόκαρε οποιοδήποτε ανιχνεύσιμο υπόλειμμα.

Προηγούμενες αναλύσεις που διεξήχθησαν από τον Hernández-Bolio και τους συνεργάτες του το 2022 σε σφραγίσματα των Μάγια αποκάλυψαν ότι αυτά τα υλικά περιείχαν αιθέρια έλαια και ρητίνες με αντιβακτηριακές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες, γεγονός που θα τα καθιστούσε δυνητικά χρήσιμα για τη σφράγιση μιας κοιλότητας.

Η δεύτερη υπόθεση είναι ότι επρόκειτο για μια καθαρά προσωπική απόφαση, χωρίς ιατρικό σκοπό ή κοινό πολιτισμικό νόημα. Οι συγγραφείς το εκφράζουν με προσοχή: Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πιθανότητα, για κάποιον άλλο άγνωστο λόγο, το άτομο αυτό να αποφάσισε να φορέσει ένθετο σε ένα μη ορατό μέρος του σώματός του.

Η μελέτη αναγνωρίζει σημαντικούς περιορισμούς. Η αποκωδικοποίηση του δείγματος εμποδίζει τον προσδιορισμό του φύλου, της κοινωνικής θέσης, της ακριβούς χρονολογίας ή του χώρου προέλευσης του ατόμου. Επίσης, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί για πόσο καιρό παρέμεινε το ένθετο στο στόμα του ατόμου κατά τη διάρκεια της ζωής του, αν και η νεαρή ενήλικη ηλικία και το γεγονός ότι η πέτρα δεν προεξέχει από το μασητικό επίπεδο υποδηλώνουν ότι η διάρκεια δεν ήταν παρατεταμένη.

Παρά τους περιορισμούς αυτούς, η ανακάλυψη διευρύνει τις τρέχουσες γνώσεις σχετικά με τις οδοντιατρικές πρακτικές των Μάγια. Τα συμπεράσματα του άρθρου το συνοψίζουν με ακρίβεια: Αυτό το δείγμα είναι, μέχρι σήμερα, η μόνη αναφερόμενη περίπτωση πέτρας ενσωματωμένης στην μασητική επιφάνεια ενός μόνιμου γομφίου ενώ το άτομο ήταν ακόμα ζωντανό, γεγονός που αποκλείει αισθητικούς σκοπούς. Εάν ανακαλυφθούν περισσότερες περιπτώσεις, θα έχουμε καλύτερη κατανόηση ενός νέου τύπου πρακτικής μεταξύ των προ-ισπανόφωνων Μάγια και μπορούν να τεθούν νέα ερωτήματα. Διαφορετικά, αυτή η περίπτωση μπορεί να παραμείνει ως μια ασυνήθιστη περιέργεια στο ευρύ φάσμα των δοντιών με ένθετα στην αρχαιότητα.

Τα λείψανα των γομφίων φυλάσσονται στο Μουσείο Popol Vuh του Πανεπιστημίου Francisco Marroquín, ως μαρτυρία μιας μοναδικής πρακτικής που, προς το παρόν, αμφισβητεί τις συμβατικές ερμηνείες σχετικά με τις γνώσεις και τα κίνητρα των αρχαίων οδοντιάτρων των Μάγια.

Φωτογραφία εδώ

photo: pixabay