Η λογοτεχνική μετάφραση πεζογραφίας και ποίησης εγείρει πολλές απορίες: είναι σε θέση η τεχνητή νοημοσύνη να βρει όχι τόσο το λεξιλόγιο όσο τη φραστική δομή, το ύφος, την εσώτερη ατμόσφαιρα και τη διάρθρωση του λόγου μυθιστορημάτων, διηγημάτων και ποιημάτων που συνταιριάζουν την ατομική συγγραφική ιδιοσυγκρασία με μακροχρόνιες διεθνείς, εθνικές και τοπικές παραδόσεις; Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομιλεί με τρεις έγκυρους και πολύπειρους μεταφραστές, ζητώντας τη γνώμη τους για ένα θέμα το οποίο έχει πρωτίστως να κάνει με την τέχνη της γραφής, καθώς και με το παρόν ή με το παρελθόν της λογοτεχνίας σε όλο τον κόσμο. Μιλούν Ο Κώστας Αθανασίου, μεταφραστής από τα ισπανικά, Τιτίκα Δημητρούλια, μεταφράστρια από τα γαλλικά και Κατερίνα Σχινά, μεταφράστρια από τα αγγλικά.

Κώστας Αθανασίου: Η λογοτεχνική μετάφραση είναι παιχνίδι δημιουργικότητας

Η αλήθεια είναι πως δεν είμαι σε καμία περίπτωση ειδικός στο θέμα της «Τεχνητής Νοημοσύνης» (ΤΝ), επομένως η όποια γνώμη για το θέμα είναι κατά βάση εμπειρική και βιβλιογραφική. Πιστεύω πως η ΤΝ ίσως κάποια στιγμή γίνει αξιόπιστο εργαλείο έρευνας και αναζήτησης κατά τη διαδικασία της μετάφρασης. Χρησιμοποιώ αυτή τη διατύπωση καθώς η προσωπική μου εμπειρία λέει ότι αυτή τη στιγμή η χρήση της ΤΝ ως εργαλείου αναζήτησης μπορεί να βοηθάει, αλλά ταυτόχρονα ενέχει και υψηλή συχνότητα λάθους, με αποτέλεσμα ο αναγκαστικός έλεγχος και η διασταύρωση/επαλήθευση της όποιας πληροφορίας να καταλήγει σε μια διαδικασία ίσως ιδιαίτερα χρονοβόρα. Όσον αφορά τη χρήση της ΤΝ για τη συνολική μετάφραση ενός λογοτεχνικού έργου, θεωρώ ότι είναι κάτι που απέχει πολύ από την πραγματικότητα. Να υπενθυμίσουμε βέβαια ότι η μετάφραση δεν είναι κάτι που απλώς «αλλάζει λέξεις» από τη μια γλώσσα στην άλλη, ότι η λογοτεχνία και η μετάφρασή της δεν είναι μόνο θέμα ευφυΐας και έξυπνων συνδυασμών ενός ήδη υπάρχοντος υλικού αλλά ένα παιχνίδι δημιουργικότητας και αποχρώσεων. Γι’ αυτό η ΤΝ παράγει άψυχα κείμενα με τυποποιημένο ύφος (ακόμα και στις διαφορετικές «εκδοχές» ύφους που ίσως παράγει ή, για την ακρίβεια, αντιγράφει). Κάτι που μπορεί σχετικά εύκολα να καταλάβει κανείς ότι είναι προϊόν ΤΝ, παρά την όποια επιμέλεια από «ανθρώπινο χέρι». Γι’ αυτό κάνει αστεία λάθη ακόμα και σε απλά εγχειρίδια με οδηγίες.
Τέλος, ένα κρίσιμο ερώτημα πιστεύω πως αφορά τις κοινωνικές επιπτώσεις της χρήσης τέτοιων κειμένων: τι αναγνωστικό κοινό, με τι μέτρα και με τι απαιτήσεις, διαμορφώνει η συστηματική ανάγνωση τέτοιων φτωχών και άψυχων κειμένων φτιαγμένων από μηχανή. Δεν είναι δηλαδή απλώς θέμα πλήγματος ή συμπίεσης των αμοιβών ενός επαγγέλματος, των μεταφραστών και των μεταφραστριών εν προκειμένω, αλλά κάτι πιο ευρύ και περίπλοκο.
Σε κάθε περίπτωση, νομίζω ότι πρέπει συνεχώς να θυμόμαστε ότι αυτό που λέμε με τόσο εύκολο και ουδέτερο τρόπο «τεχνητή νοημοσύνη» δεν είναι κάποια υπέροχη ιδέα που δημιούργησε η ασυγκράτητη ευφυΐα του ανθρώπου· σημαίνει στην ουσία λίγες μεγάλες εταιρείες που απλώς έχουν ιδιοποιηθεί τον κόπο, το έργο και τα πνευματικά δικαιώματα πολλών χιλιάδων δημιουργών. Έτσι, πέρα από το αν αυτό το εργαλείο φτάσει να παράγει κάτι που, με τις αδυναμίες και τα προβλήματά του που αναφέρθηκαν παραπάνω, τελικά «διαβάζεται» (αυτό θα είναι κατά τη γνώμη μου το όριό του), όταν μιλάμε για «προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα» πρέπει με κάποιον τρόπο να θέτουμε διαρκώς και ερωτήματα για τις διαφημιστικές καμπάνιες αυτών των εταιρειών περί «νέας πραγματικότητας». Άλλωστε οι μεγάλοι κίνδυνοι από την ανεξέλεγκτη λειτουργία αυτών των εταιρειών έγιναν τις τελευταίες μέρες παγκοσμίως γνωστοί, όσο κι αν τους αρνείται και τους χλευάζει ο Τραμπ.

Τιτίκα Δημητρούλα: Η λογοτεχνική μετάφραση αποτελεί ανασύσταση ενός ολόκληρου κόσμου

Στη δεκαετία του ’60, με την αποτυχία του πρώτου εγχειρήματος αυτόματης μετάφρασης, οι ερευνητές στο πεδίο συνειδητοποίησαν ότι η μετάφραση δεν είναι μια απλή διαδικασία αποκωδικοποίησης-επανακωδικοποίησης μεμονωμένων λέξεων και προτάσεων. Την ίδια περίοδο, ο Αμερικανός αναλυτικός φιλόσοφος Willard Quine διατύπωσε την περίφημη «αρχή της απροσδιοριστίας της μετάφρασης» (Word and Object, 1960), στην οποία αποφαινόταν ότι δεν υπάρχει μία και μοναδική μετάφραση ούτε καν ενός μονολεκτικού εκφωνήματος, καθώς αυτό νοηματοδοτείται από τη χρήση του και δεν έχουμε πάντα τα απαραίτητα στοιχεία για μία και μοναδική απόδοσή του. Στον απόηχο της αποτυχίας της αυτόματης μετάφρασης και των ριζικών θεωρητικών ανακατατάξεων που αυτή προκάλεσε, αναπτύχθηκαν ποικίλα ηλεκτρονικά εργαλεία υποβοήθησης των μεταφραστ(ρι)ών στο έργο τους, τα οποία κυριαρχούσαν ως πολύ πρόσφατα στην ειδική, πάντα, μετάφραση, η οποία εστιάζει ως επί το πλείστον στη μετάδοση της πληροφορίας.
Η επιστροφή των νευρωνικών δικτύων, γνωστών από τη δεκαετία του ’40 και επί μακρόν παραγνωρισμένων, στη σύγχρονη έρευνα της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης, επανέφερε το ζήτημα της μετάφρασης στην επικαιρότητα: αρχικά με τη νευρωνική αυτόματη μετάφραση και τα τελευταία χρόνια με τα συστήματα ΤΝ, τα οποία αναζητούν πλέον, σε τεράστιο όγκο γλωσσικών δεδομένων αλλά πάντα στατιστικά, αντιστοιχίες-ταυτίσεις με βάση τη γλώσσα σε χρήση. Οι δημιουργοί τους θεωρούν έτσι ότι παρακάμπτουν το ζήτημα της (μη) κατανόησης του νοήματος του λόγου με αποτελεσματικό τρόπο, προβάλλοντας τη συμπεριφοριστική θεωρία του Quine ως επιχείρημα για την παράκαμψη αυτή.
Κατά τον τρόπο αυτό, βέβαια, αναιρείται η φύση του λόγου ως εμπρόθετης, διυποκειμενικής, σημασιοδοτικής κοινωνικής πρακτικής, διαμορφωμένης από την πραγματικότητα, την οποία με τη σειρά της διαμορφώνει. Όπως υπογράμμιζε ο Μιχαήλ Μπαχτίν, o λόγος είναι ένα θεατρικό έργο στο οποίο συμμετέχουν τρία πρόσωπα: όλοι όσοι έχουν ήδη νοηματοδοτήσει στο παρελθόν το εκάστοτε εκφώνημα· ο ομιλών που το σημασιοδοτεί συνειδητά και εμπρόθετα αλλά και ασύνειδα διά των παρελθουσών χρήσεών του· και οι αποδέκτες του, που θα διευρύνουν με τη σειρά τους το νόημά του στη συλλογική αυτή και επιτελεστική σημασιοδοτική αλυσίδα. Το νόημα γεννιέται από τη σύγκλιση της ιστορικής σημασίας του λόγου, αυτής που του προσδίδει ο ομιλητής και αυτής που προσλαμβάνει και διευρύνει ο αποδέκτης. Επομένως, η απροσδιοριστία της μετάφρασης έχει να κάνει με τον πλούτο του λόγου, ως πολυφωνικής, κοινωνικής, ιδεολογικής πρακτικής. Εκφερόμενος στο παρόν, επικαθορίζεται από το παρελθόν και διαμορφώνει το μέλλον.
Στη μετάφραση γενικά και ειδικότερα στη λογοτεχνική μετάφραση, όπου το διακύβευμα δεν είναι η απλή μετάδοση της πληροφορίας αλλά η ανασύσταση ενός ολόκληρου κόσμου σε νέα συμφραζόμενα, ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια προστίθεται ως ένα τέταρτο πρόσωπο στο θέατρο του λόγου. Ερμηνεύον υποκείμενο που παίρνει θέση, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, ως προς τα ιδεολογικά και αισθητικά προτάγματα του πολιτισμού στον οποίο μετέχει και καλείται να αναδημιουργήσει στη γλώσσα του ένα κείμενο αντίστοιχης λειτουργίας και εμβέλειας με το ξένο κείμενο, ο μεταφραστής ή η μεταφράστρια αποδίδει ερμηνευτικά την πολυπλοκότητα του νοήματος, όπως προκύπτει μέσα από σύνθετες άμεσες και ευρύτερες συγκειμενικές συσχετίσεις και εκφέρεται με σύνθετους τρόπους που εμπλέκουν όλες τις παραμέτρους της γλώσσας και του πολιτισμού. Αντίθετα, τα συστήματα ΤΝ ανακυκλώνουν μια μέση χρήση της γλώσσας, αδυνατούν να διαχειριστούν την πολυφωνική, κοινωνική σημασία του λόγου και τη δημιουργική, σημειωτική, κοινωνική του δυναμική. Ομογενοποιούν σε ρέοντα κείμενα τα έργα, καταργώντας όχι μόνο την υφολογική αλλά και την πολιτισμική τους ιδιαιτερότητα, την ετερότητά τους. Δεν είναι τυχαίο ότι τα συστήματα ΤΝ χρησιμοποιούνται ήδη ευρέως για μια συγκεκριμένη κατηγορία τυποποιημένων δομικά και υφολογικά λογοτεχνικών κειμένων του ευρέος κατά τον Πιερ Μπουρντιέ κύκλου, όπως τα μαζικά αισθηματικά και άλλα μυθιστορήματα.
Το «θέατρο των γλωσσών» στα λογοτεχνικά έργα και η πολυπλοκότητά του καταδεικνύει τα όρια της αντίληψης της μετάφρασης ως ανακωδικοποίησης και το ανέφικτο της αυτόματης μετάφρασης υψηλής ποιότητας χωρίς διαχείριση του νοήματος σε όλες εντέλει τις περιστάσεις επικοινωνίας. Από τη σκοπιά αυτή, ακόμη και η προσφυγή για συνδρομή σε επίπεδο κατανόησης ή αναδιατύπωσης σε συστήματα ΤΝ μπορεί να είναι περιοριστική της δημιουργικότητας του μεταφραστή ή της μεταφράστριας – πολλώ δε μάλλον η προμετάφραση, όπως έχουν δείξει οι σχετικές έρευνες, η οποία όχι μόνο δεν μειώνει τον κόπο και τον χρόνο της δουλειάς, αλλά ενισχύει στο έπακρο την αποξένωση του μεταφραστή και της μεταφράστριας από το έργο τους.
Αν υπάρχει μια δυνατότητα δημιουργικής χρήσης των συστημάτων ΤΝ στη μετάφραση, αυτή θα μπορούσε να αφορά τη βαθύτερη κατανόηση ενός έργου, αλλά και ως προς αυτό τίθενται σημαντικοί περιορισμοί, αναφορικά με την αξιοπιστία των συστημάτων και τις παραισθήσεις τους. Το ερώτημα που τίθεται λοιπόν, με δεδομένο ότι η περιέργεια κατέχει πάντα σημαντική θέση στην επιστημονική πρόοδο αλλά δεν επιτάσσει την κατεύθυνσή της, είναι γιατί και για ποιον αναπτύσσεται η τεχνητή νοημοσύνη όπως αναπτύσσεται σήμερα. Ένα ερώτημα προφανώς βαθιά πολιτικό, που δεν έχει να κάνει μόνο με την κυριολεκτικά κλεμμένη εργασία που κεφαλαιοποιούν αυτά τα συστήματα ούτε με τους τεχνολογικούς κολοσσούς που την αναπτύσσουν με όρους εμπορικούς, αλλά και με την ενίσχυση της κυρίαρχης πολιτισμικής λογικής, με την ανακύκλωση του λόγου και της γνώσης αντί της προαγωγής τους και την υποβάθμιση τους, μαζί με τη σκέψη, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Κατερίνα Σχινά: Χωρίς λογοτεχνική μετάφραση θα χαθούν το ύφος και η ειρωνεία

Θα αντικαταστήσει η ΤΝ τους επαγγελματίες μεταφραστές λογοτεχνίας; Είναι ένα ερώτημα που πλανάται τον τελευταίο καιρό ως δυσοίωνη πρόβλεψη πάνω από τα κεφάλια μας. Το προτάσσουν πολλοί, εν είδει χαιρέκακης προειδοποίησης προς εμάς, τους μεταφραστές. Στη νέα εποχή, λένε, θα χάσουμε τη δουλειά μας, ή έστω θα εκπέσουμε σε επιμελητές ήδη μεταφρασμένων από την τεχνητή νοημοσύνη κειμένων.
Θα προσπαθήσω, με βάση την εμπειρία μου, να ανατρέψω αυτόν τον ισχυρισμό. Πρώτα απ’ όλα, ας τονίσω ότι δεν δαιμονοποιώ την τεχνολογία, απεναντίας την ευγνωμονώ για τους δρόμους που διανοίγει, για τις ευκολίες που παρέχει – από τα ηλεκτρονικά λεξικά, ως τη διαλεύκανση ερμητικών αναφορών μέσα στο λογοτεχνικό κείμενο. Όταν μετέφραζα, π.χ., το Possession της Ann Byatt, πριν από την έλευση, ή μάλλον την ευρύτερη διάδοση της ΤΝ, χρειάστηκε ν’ ανοίξω τόμους επί τόμων, να ρωτήσω το Google, που, σημειωτέον, δεν είχε πάντα απαντήσεις, να αναμετρηθώ με έναν τεράστιο όγκο αναφορών, χωρίς πλοηγό ή καθοδήγηση. Τώρα, που μεταφράζω το δεύτερο βιβλίο (Νεκρή φύση) της τετραλογίας της που ξεκίνησε με την Παρθένο στον κήπο και συνεχίζεται με τα Babeltower και Awhistlingwoman, ζητάω τη βοήθεια του copilot και διαπιστώνω ότι είναι πραγματικά πολύτιμη. Παιδικά τραγουδάκια ή τηλεοπτικές εκπομπές της δεκαετίας του ’50, φυσιοδίφες, κληρικοί, συγγραφείς του 18ου αιώνα, αιρέσεις και σέχτες, πόλεμοι και βασιλείς, όλα φωτίζονται με σαφήνεια. Ωστόσο, πρέπει να πω ότι πάντα φροντίζω να διασταυρώνω τις πληροφορίες που μου παρέχει. Δεν είναι πάντα αξιόπιστο. Κυρίως, δεν είναι αξιόπιστο όταν πρόκειται για ελληνική αναφορά. Όταν π.χ. το ρώτησα από ποιο ποίημα είναι ο στίχος «Χάσαμεν όμως το πιο τίμιο — την μορφή του», χωρίς να αναφέρω τον Καβάφη, μου απάντησε ευθαρσώς ότι είναι από τον Τελευταίο σταθμό του Σεφέρη.
Στην ερώτηση, ωστόσο, αν χρησιμοποιώ την τεχνητή νοημοσύνη στην ίδια τη διαδικασία της μετάφρασης, θα απαντούσα ρητά και κατηγορηματικά, όχι. Οι λόγοι είναι πολλοί: πρώτα απ’ όλα, η προσφυγή σε ένα τέτοιο εργαλείο θα μου στερούσε ό,τι -ας μη θεωρηθώ υπερβολική- προσδίδει ηθική διάσταση στη μεταφραστική πράξη. Δηλαδή τον παιδεμό με το νόημα, τον παιδεμό με τη λέξη. Τη χαρά όταν μόνη μου, χωρίς κανένα δεκανίκι, μπαίνω στον λαβύρινθο του νοήματος (ιδίως όταν πρόκειται για στριφνά κείμενα, όπως το Κάτω από το Ηφαίστειο του Μάλκολμ Λόουρι που μετέφρασα σχετικά πρόσφατα) και αναζητώ την έξοδο, τουτέστιν την ερμηνεία, ή μάλλον μια ερμηνεία. Η προσφυγή στην ΤΝ θα μου στερούσε την απόλαυση της περιπλάνησης ανάμεσα στους συνειρμούς, τους υπαινιγμούς, τα ηχητικά εφέ, τις σημασιολογικές αποχρώσεις, τις δολιχοδρομίες του πρωτοτύπου, όλα όσα συμβάλλουν στην πολυσημία του. Θα μου στερούσε, με δυο λόγια, τη χαρά να χρησιμοποιώ το μυαλό μου και να συντονίζομαι με τον ρυθμό του κειμένου, με τους κυματισμούς των ήχων.
Αλλά ακόμα και αν ευχαρίστως δεχόμουν να στερηθώ αυτές τις χαρές κερδίζοντας, ενδεχομένως, χρόνο και αυξάνοντας την παραγωγικότητά μου, δεν θα’ ταν δυνατό να τις εκχωρήσω στην τεχνητή νοημοσύνη, γιατί αυτή δεν είναι σε θέση να τις αναδεχτεί. Όλοι γνωρίζουμε ότι ο μεταφραστής δεν μεταφέρει στη γλώσσα του μόνο το νόημα του πρωτοτύπου, αλλά ατμόσφαιρα, υπονοούμενα, ειρωνεία, πολιτισμικό πλαίσιο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναγνωρίσει μοτίβα, να οργανώσει, να συνδυάσει, αλλά δεν μπορεί να κατανοήσει τι σημαίνει μια υπαινικτική φράση, τι σημαίνει μια παύση, τι σημαίνει μια λέξη που επιλέγεται όχι για το νόημά της αλλά για τον ήχο της. Δεν νιώθει την ειρωνεία, δεν αντιλαμβάνεται υπόγειες εντάσεις, δεν καταλαβαίνει πολιτισμικά φορτισμένες λέξεις. Αγνοεί τη μεταφορά, γι’ αυτό και όταν γράφει (όχι όταν μεταφράζει) χρησιμοποιεί κατά κόρον παρομοιώσεις και αντιθετικά σχήματα («όχι αυτό, το άλλο»). Δεν ακούει το κείμενο, το βλέπει σαν ακολουθία συμβόλων, οπότε δεν είναι σε θέση να αποδώσει τον εσωτερικό ρυθμό, τις λειτουργικές επαναλήψεις, τις ηχητικές αντιστοιχίες, τα λεκτικά παιχνίδια. Η μηχανή δεν έχει βίωμα, δεν έχει υποκειμενικότητα, οπότε δεν είναι σε θέση να μεταφέρει μια εμπειρία μέσα στη γλώσσα. Μεταφράζει με στατιστικές πιθανότητες και μόνο. Οι επιλογές της είναι αποτέλεσμα ενός συνδυασμού στατιστικών πιθανοτήτων, μοτίβων χρήσης και συμφραζομένων. Δυο απλούστατα παραδείγματα: το σύστημα έχει «δει» εκατομμύρια παραδείγματα μεταφράσεων και έχει μάθει ότι η λέξη home μεταφράζεται συχνά ως σπίτι αλλά και ως οικογένεια, εστία, πατρίδα. Αλλά δεν «καταλαβαίνει» τη διαφορά μεταξύ home και house· απλώς υπολογίζει ποια επιλογή είναι πιο πιθανή, με βάση τη συχνότητα με την οποία έχει δει να χρησιμοποιούνται οι λέξεις, και επιλέγει με βάση το περιβάλλον της λέξης και όχι με βάση την εσωτερική κατανόηση του νοήματος της πρότασης. Επιπλέον, του λείπει παντελώς το αισθητικό κριτήριο.
Κάτι ακόμα: σε ένα εκτενές λογοτεχνικό κείμενο, η ΤΝ δεν μπορεί να διατηρήσει σταθερή φωνή, συνεπές ύφος, λεπτές διαφοροποιήσεις χαρακτήρων. Ο μεταφραστής σκέφτεται το κείμενο ως σύνολο. Η ΤΝ το βλέπει ως διαδοχή αποσπασμάτων. Οι απώλειες είναι προφανείς: η ενότητα του ύφους χάνεται, ο ρυθμός παραπαίει, η αισθητική και εκφραστική ταυτότητα του κειμένου θρυμματίζεται. Όσο για τη γλωσσική της επάρκεια, και αυτή είναι περιορισμένη. Δεν θα μπορούσε ποτέ, για παράδειγμα, να μεταφέρει ένα ξένο κείμενο σε ιδίωμα, ή σε καθαρεύουσα. Να ανασκάψει το κοίτασμα της γλώσσας-στόχο, να το ξεσκονίσει, να ανασύρει τη λέξη – έστω κι αν αυτή έχει περιέλθει σε αχρησία με τον χρόνο-, και να την κεντρώσει στο μετάφρασμα. Η μετάφραση με χρήση τεχνητής νοημοσύνης δεν θα κατορθώσει, λοιπόν, ποτέ, όσο και αν «βελτιωθεί», να διεκδικήσει τον χαρακτηρισμό της καινοτόμου δημιουργίας, αφού δεν είναι σε θέση να ανακαινίσει τη γλώσσα, να τη φρεσκάρει, να την πλουτίσει, καθιστώντας έτσι το μετάφρασμα μέρος του σώματος της ελληνικής γραμματείας.
Πριν από λίγο καιρό, επιμελήθηκα τη μετάφραση του μυθιστορήματος Ακριβό φαρμάκι της Μαίρη Γουέμπ από την Άννα Σικελιανού. Μυθιστόρημα γραμμένο το 1924, εκτυλίσσεται σε μια μικρή κοινότητα της αγροτικής Αγγλίας του 1800 και ανακαλεί με ποιητική συγκίνηση και λυρικό μυστικισμό έναν αγροτικό κόσμο χαμένο, σβησμένο από την επέλαση της νεωτερικότητας. Η Σικελιανού απέδωσε το πρωτότυπο κείμενο το οποίο αναπαράγει τη ντοπιολαλιά του Σροπσάιρ – μιας κομητείας στα Δυτικά Μίντλαντς στα σύνορα με την Ουαλία- χρησιμοποιώντας ένα εναργές λαϊκό ιδίωμα της ελληνικής, χωρίς ποτέ να μετατρέπει το γλωσσικά και πολιτισμικά διαφορετικό σε κάτι γνώριμο μεν στον αναγνώστη της μετάφρασης, αλλά ριζικά ξένο και παράταιρο προς το πολιτισμικό περιβάλλον της γλώσσας-πηγής. Κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατον να το πετύχει η ΤΝ. Όπως δεν θα κατάφερνε ποτέ να πετύχει ό,τι κατάφερε η Τιτίκα Δημητρούλια μεταφράζοντας από τα γαλλικά το αφήγημα της Μέλπως Αξιώτη «Ρεπυμπλίκ Βαστίλλη», τον απόλυτο δηλαδή εγκλιματισμό στο ύφος της συγγραφέα και στα χυμώδη, ιδιαίτερα ελληνικά της.

^{ΑΠΕ-ΜΠΕ – Βαγγέλης Χατζηβασιλείου / photo: pixabay}