Στη συμβολή του ποταμού Kokcha και του Amu Darya, στην επαρχία Takhar του βόρειου Αφγανιστάν, βρίσκονται τα ερείπια του Ai-Khanoum (Αϊ-Χανούμ,που σημαίνει «Πριγκίπισσα της Σελήνης»).
Αυτός ο αρχαίος οικισμός ήταν το σπίτι μιας σημαντικής ελληνιστικής πόλης από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. έως τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ., της οποίας το αρχικό όνομα παραμένει άγνωστο. Πιθανότατα ιδρύθηκε από έναν πρώιμο ηγεμόνα της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών και χρησίμευσε ως στρατιωτικό και οικονομικό κέντρο για τους ηγεμόνες του ελληνοβακτριανικού Βασιλείου.
Η ακρόπολή του δέσποζε σε μια τεράστια έκταση που ορίζεται από τις όχθες των δύο ποταμών, που περιβάλλεται από καλλιεργήσιμες εκτάσεις και προστατεύεται από ισχυρούς και ψηλούς βράχους, καθώς και εκτεταμένες οχυρώσεις ύψους έως 10 μέτρων και πάχους 6 μέτρων, με μεγάλους πύργους και φαρδιά τάφρο.
Η τοποθεσία αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά από τον Jules Barthoux το 1925, ο οποίος αναγνώρισε την ύπαρξη αρχαίων οικισμών. Το 1961, ο βασιλιάς του Αφγανιστάν, Μοχάμεντ Ζαχίρ Σαχ, παρατήρησε τα ερείπια κατά τη διάρκεια μιας κυνηγετικής αποστολής και τα ανέφερε στη Γαλλική Αρχαιολογική Αντιπροσωπεία στο Αφγανιστάν (DAFA), η οποία είχε ανασκαφές τοποθεσίες στη χώρα από το 1923.
Οι ανασκαφές ξεκίνησαν το 1963 υπό τη διεύθυνση του Daniel Schlumberger, ο οποίος διαπίστωσε ότι πιθανότατα επρόκειτο για ελληνική τοποθεσία. Ο Paul Bernard ανέλαβε στη συνέχεια το έργο μέχρι τη σοβιετική εισβολή το 1979, η οποία διέκοψε την εξερεύνηση αυτού που σήμερα θεωρείται ο πιο αντιπροσωπευτικός χώρος της ελληνικής παρουσίας στο Αφγανιστάν.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο χώρος λεηλατήθηκε και πολλά αντικείμενα πουλήθηκαν στην αγορά ως αντίκες σε ιδιώτες συλλέκτες. Οι τοίχοι χρησιμοποιούνταν ως λατομείο για οικοδομικά υλικά, ενώ πολλά κιονόκρανα και άλλα ασβεστολιθικά διακοσμητικά στοιχεία κατέληγαν σε ασβεστοκάμινο. Στην κορυφή της ακρόπολης τοποθετήθηκε συστοιχία κανονιών.
Από τη δημιουργία της το 1922, η Γαλλική Αρχαιολογική Αντιπροσωπεία στο Αφγανιστάν (DAFA) είχε αναζητήσει να βρει υλικά στοιχεία για την παρουσία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και των διαδόχων του στη χώρα αυτή. Αρχικά θεωρήθηκε ότι ήταν η πόλη Αλεξάνδρεια Οξιάνα, που ίδρυσε ο Μακεδόνας βασιλιάς.
Ωστόσο, το πολεοδομικό και αρχιτεκτονικό πρόγραμμα που αποκαλύφθηκε μπορεί να χρονολογηθεί στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., επομένως δεν αποδίδεται στον Μέγα Αλέξανδρο αλλά πιο πιθανό στον στρατηγό του Σέλευκο Α’ Νικάτορα, ιδρυτή της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών. Η πόλη πιστεύεται ότι εγκαταλείφθηκε στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. και δεν ξανακαταλήφθηκε σημαντικά, γεγονός που εξηγεί την καλή κατάσταση διατήρησής της.
Η πόλη προστατευόταν από ένα ισχυρό τείχος και την όχθη του Amu Darya, χωρισμένη σε ένα χαμηλότερο τμήμα και μια υπερυψωμένη ακρόπολη. Στο κάτω μέρος βρισκόταν το ανακτορικό συγκρότημα, μεγάλων διαστάσεων, με μνημειακή αυλή 27.000 τετραγωνικών μέτρων που περιβάλλεται από 118 κορινθιακούς κίονες ύψους μεταξύ 5,5 και 10 μέτρων. Το παλάτι είχε διαφορετικές περιοχές, όπως διοικητικές περιοχές, κατοικημένες ζώνες και το θησαυροφυλάκιο, με πολυτελή αντικείμενα που λεηλατήθηκαν από τις ινδικές εκστρατείες.
Στην οικιστική περιοχή έχουν ανασκαφεί μεγάλα αριστοκρατικά σπίτια, με ευρύχωρες αυλές και λουτρά διακοσμημένα με ψηφιδωτά. Στα θρησκευτικά κτίρια ξεχωρίζει ο κυρίως ναός, με κλιμακωτές κόγχες στους τοίχους και αρχιτεκτονικά στοιχεία περσικής και αχαιμενιδικής επιρροής. Βρέθηκαν επίσης ένα οπλοστάσιο, ένα γυμνάσιο και ένα θέατρο χωρητικότητας 6.000 θεατών.
Αν και δεν ήλεγχε καμία σημαντική εμπορική οδό, η τοποθεσία της πόλης ήταν στρατηγική, επειδή τα ορυχεία της άνω Κόκτσα στο Μπανταχσάν ήταν σημαντικά και παρήγαγαν επίσης χαλκό, σίδηρο, μόλυβδο και ρουμπίνια.
Νομισματικά ευρήματα παρέχουν στοιχεία για τη μακρόχρονη κατοχή της πόλης και τον οικονομικό της ρόλο, με νομίσματα από διάφορους Έλληνες ηγεμόνες. Έχασε τη σημασία της με την απόσχιση του Διοδότου Α’ γύρω στο 250 π.Χ., ο οποίος αποσχίστηκε από την αυτοκρατορία των Σελευκιδών για να δημιουργήσει το Ελληνο-Βακτριανό Βασίλειο. Ωστόσο, αναπτύχθηκε ξανά υπό τον Ευθύδημο Α’ και τον διάδοχό του Δημήτριο Α’, που επέκτεινε τον έλεγχό τους στη βορειοδυτική ινδική υποήπειρο.
Πολλά από τα σημερινά ερείπια χρονολογούνται από την εποχή του Ευκρατίδη Α’, ο οποίος αναμόρφωσε την πόλη και πιθανότατα τη μετονόμασε σε Ευκρατίδεια . Λίγο μετά τη δολοφονία του, γύρω στο 145 π.Χ., το ελληνοβακτριανικό Βασίλειο κατέρρευσε και η πόλη κατελήφθη από τους εισβολείς Σάκα. Ορισμένα τμήματα παρέμειναν σποραδικά κατειλημμένα, πιστεύεται ότι ήταν από τους νομάδες που το είχαν επιτεθεί.
Μια ασημένια ράβδος χαραγμένη με ρουνικά γράμματα (αρχαίο αλφάβητο) που βρέθηκε θαμμένη στην αίθουσα του θησαυρού, υποστηρίζει αυτή την υπόθεση, όπως και η ανακάλυψη τάφων με τυπικά κτερίσματα των Σάκα στην ακρόπολη και το γυμνάσιο.
Το πότε έφυγαν οι τελευταίοι κάτοικοι της πόλης παραμένει άγνωστο, αλλά οι τελευταίες ενδείξεις δείχνουν τον 2ο αιώνα μ.Χ. Μέχρι εκείνη την εποχή, πάνω από δυόμισι μέτρα χώματος είχαν συσσωρευτεί πάνω από το παλάτι.
Ένα από τα πιο μοναδικά μνημεία της πόλης είναι ένα μικρό ηρώον που εμφανίστηκε βόρεια του παλατιού στην κάτω πόλη. Είναι προσκυνητάρι χτισμένο σε εξέδρα με τρία σκαλοπάτια, με δύο κίονες στην είσοδο. Κάτω από την πλατφόρμα βρέθηκαν τέσσερα φέρετρα, δύο από ξύλο και δύο από πέτρα.
Δεδομένου ότι το ιερό προηγείται οποιασδήποτε άλλης κατασκευής στην κάτω πόλη, οι αρχαιολόγοι πιστεύουν ότι το πρόσωπο προς τιμή του οποίου χτίστηκε ήταν είτε ο ιδρυτής της πόλης είτε ένας από τους πρώτους αξιόλογους πολίτες της. Το παλαιότερο φέρετρο συνδεόταν με τον επάνω ναό με ένα άνοιγμα και έναν αγωγό μέσω του οποίου μπορούσαν να γίνουν προσφορές. Πιθανότατα περιείχε τα λείψανα αυτού του επιφανούς πολίτη, ενώ τα άλλα προορίζονταν για τα μέλη της οικογένειάς του.
Γεγονός είναι ότι γνωρίζουμε το όνομά του από μια επιγραφή: ονομαζόταν Κινέας και ήταν ο επιστάτης (κυβερνήτης) των πρώτων αποίκων της πόλης ή οι οικιστής (ιδρυτής της).
Στο ηρώον του υπήρχε και η βάση μιας στήλης στην οποία είναι χαραγμένες οι πέντε τελευταίες γραμμές από τα 147 παραγγέλματα του Μαντείου των Δελφών (που πρέπει να κάλυπταν την υπόλοιπη χαμένη στήλη).
Σύμφωνα με την επιγραφή, τα παραγγέλματα χαράχτηκαν από έναν άνδρα ονόματι Κλέαρχο, ο οποίος τα είχε αντιγράψει στους Δελφούς και που μπορεί να ήταν ο Κλέαρχος από τους Σόλους της Κύπρου, μαθητής του Αριστοτέλη.
ἀνδρῶν τοι σοφὰ ταῦτα παλαιοτέρων ἀνάκει(τα)ι / ῥήματα ἀριγνώτων Πυθοὶ ἐν ἠγαθέαι / ἔνθεν ταῦτ(α) Κλέαρχος ἐπιφραδέως ἀναγράψας / εἵσατο τηλαυγῆ Κινέου ἐν τεμένει. / παῖς ὢν κόσμιος γίνου / ἡβῶν ἐγκρατής / μέσος δίκαιος / πρεσβύτης εὔβουλος / τελευτῶν ἄλυπος.
Σε μετάφραση: Σαν παιδί, να φέρεσαι καλά / Σαν νέος, να έχεις εγκράτεια / Στην ωριμότητα, να είσαι δίκαιος / Σαν γέρος, να είσαι καλός σύμβουλος / Κι όταν φτάσεις στο τέλος, μην λυπάσαι.)
Η επιγραφή αυτή, που χρονολογείται γύρω στο 300-250 π.Χ., είναι η αρχαιότερη στην οποία εμφανίζονται τα δελφικά ρητά, καθώς δεν υπάρχει κανένα ίχνος τους στους Δελφούς.
Ο διάσημος ιστορικός τέχνης John Boardman πιστεύει ότι ο Aϊ – Χανούμ μπορεί να ήταν ένας από τους αγωγούς μέσω των οποίων η ελληνική τέχνη επηρέασε την αρχαία Ινδία. Μεταξύ των πολυάριθμων νομισμάτων που βρέθηκαν στην τοποθεσία είναι ινδικές ασημένιες δραχμές που κόπηκαν από τον Αγαθοκλή, τον πέμπτο βασιλιά του Ελληνο-Βακτριανού Βασιλείου, που φέρουν τις παλαιότερες γνωστές παραστάσεις ινδουιστικών θεοτήτων.
Δείτε ΦΩΤΟ ΕΔΩ
photo: pixabay
