Στις 8 Σεπτεμβρίου 1906, πλήθη συγκεντρώθηκαν στον ζωολογικό κήπο για να δουν τον Ota Benga, έναν άνδρα της φυλής Μπούτι (Mbuti), που είχε μεταφερθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες δύο χρόνια νωρίτερα. Είχε ήδη εμφανιστεί στο St. Louis World’s Fair το 1904, όπου αυτόχθονες και μη δυτικοί λαοί παρουσιάζονταν σε ανθρωπολογικές εκθέσεις, ιδιαίτερα δημοφιλείς εκείνη την εποχή.
Στον ζωολογικό κήπο του Μπρονξ, η κατάσταση εξελίχθηκε σταδιακά. Ο Benga βοηθούσε στις εγκαταστάσεις και περνούσε χρόνο στο Σπίτι των Πιθήκων. Τελικά, η διοίκηση αποφάσισε να τον μετατρέψει σε αξιοθέατο. Μια πινακίδα τον παρουσίαζε ως «Ο Αφρικανός Πυγμαίος, Ota Benga» και ανακοίνωνε ότι θα εκτίθεται κάθε απόγευμα κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου.
Ο William Hornaday, διευθυντής του ζωολογικού κήπου, θεωρούσε την έκθεση ένα… θεμιτό θέαμα για τους επισκέπτες και οι υποστηρικτές της υποστήριζαν ότι αποτελούσε επιστημονική παρουσίαση, βασισμένη στις κυρίαρχες τότε επαίσχυντες “θεωρίες” για τη φυλή και την υποτιθέμενη ανθρώπινη “εξέλιξη”. Πολλοί Νεοϋορκέζοι έδειξαν έντονο ενδιαφέρον και οι εφημερίδες της εποχής ανέφεραν μεγάλες προσέλευσεις. Μάλιστα, κάποιοι επισκέπτες γελούσαν, τον έδειχναν με το δάχτυλο ή τον αντιμετώπιζαν ως περίεργο θέαμα. Άλλοι ένιωθαν βαθιά αμηχανία.
Ο αιδεσιμότατος Robert Stuart MacArthur κατά τη διάρκεια της διαμάχης δήλωσε χαρακτηριστικά: «Στέλνουμε ιεραποστόλους στην Αφρική για να εκχριστιανίσουν τους ανθρώπους και έπειτα φέρνουμε έναν εδώ για να τον εξευτελίσουμε». Αφροαμερικανοί ιερείς και ηγέτες κοινοτήτων οργάνωσαν μερικές από τις πιο έντονες αντιδράσεις. Υποστήριξαν ότι η έκθεση υποβίβαζε έναν άνθρωπο στο επίπεδο ζώου και ενίσχυε τα ρατσιστικά στερεότυπα που τότε κυριαρχούσαν στην αμερικανική κοινωνία. Απευθύνθηκαν στις δημοτικές αρχές και απαίτησαν την απελευθέρωση του Benga.
Ένας από τους ιερείς που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις φέρεται να δήλωσε ότι το ζήτημα ήταν απλό: «Ένας άνθρωπος είναι άνθρωπος», απορρίπτοντας τον ισχυρισμό ότι η έκθεση είχε οποιονδήποτε εκπαιδευτικό σκοπό. Παρότι οι μαρτυρίες διαφέρουν, το μήνυμα αυτό αντικατόπτριζε τη θέση πολλών μαύρων θρησκευτικών ηγετών της εποχής.
Υπό την αυξανόμενη πίεση, ο ζωολογικός κήπος τερμάτισε την έκθεση. Μέχρι τα τέλη του 1906, ο Benga τέθηκε υπό τη φροντίδα του αιδεσιμότατου James H. Gordon, ο οποίος διηύθυνε ορφανοτροφείο στο Μπρούκλιν, ενώ αργότερα μετακόμισε στη Βιρτζίνια, όπου υποστηρικτές του τον βοήθησαν να φοιτήσει σε σχολείο και να προσαρμοστεί στη ζωή στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ωστόσο, οι συνέπειες ήταν βαθιές και μακροχρόνιες. Ο Benga πάλευε με τη μοναξιά και την απώλεια της πατρίδας του και οι προσπάθειές του να επιστρέψει στην Αφρική, παρεμποδίστηκαν από παγκόσμια γεγονότα και οικονομικές δυσκολίες. Έτσι, το 1916, σε ηλικία περίπου 32 ετών, αυτοκτόνησε στο Lynchburg.
Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, η ιστορία του εξακολουθεί να συγκινεί και να προβληματίζει, καθώς μνημεία και ιστορικές επιγραφές τιμούν σήμερα τη ζωή του Benga και την αδικία που υπέστη.
Φωτογραφίες ΕΔΩ
photo: pixabay
