Πρόκειται για μια συλλογή, περίπου 265 αστείων στην ελληνική γλώσσα, που δημιουργήθηκε κατά την ύστερη περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η ακριβής ημερομηνία σύνταξής του δεν είναι γνωστή, όμως οι μελετητές τοποθετούν τη διαμόρφωσή του γενικά, μεταξύ του 3ου και του 5ου αιώνα μ.Χ.
Οι πρωταγωνιστές είναι άνθρωποι που θα μπορούσαν σχεδόν να βρεθούν και σε ένα σημερινό ανέκδοτο. Ο αφηρημένος λόγιος, ο τσιγκούνης, ο πολυλογάς, ο γιατρός, ο φοβητσιάρης και ο άνθρωπος που παίρνει τα πάντα στα σοβαρά.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ανέκδοτα αφορά έναν κουρέα, έναν φαλακρό άνδρα και έναν αφηρημένο λόγιο, που ταξιδεύουν μαζί. Όταν έρχεται η σειρά του κουρέα να φυλάξει τα πράγματά τους, αποφασίζει για πλάκα να ξυρίσει το κεφάλι του λόγιου. Όταν εκείνος ξυπνά και αγγίζει το φαλακρό κεφάλι του, νομίζει ότι ο κουρέας ξύπνησε… τον λάθος άνθρωπο.
Ένα άλλο θυμίζει εντυπωσιακά το γνωστό σκετς των Monty Python με τον νεκρό παπαγάλο. Ένας άνδρας παραπονιέται στον πωλητή, επειδή ο σκλάβος που αγόρασε πέθανε. Η απάντηση του πωλητή ήταν, ότι όσο ο σκλάβος βρισκόταν στην κατοχή του, δεν είχε πεθάνει. Η κωμική λογική μοιάζει εκπληκτικά, με αυτή του μεταγενέστερου σκετς.
Άλλα αστεία βασίζονται σε πιο καθημερινές καταστάσεις. Ένας γιατρός που έχει έναν άρρωστο ασθενή ανησυχεί περισσότερο για το αν θα πληρωθεί, ενώ σε άλλο ανέκδοτο ένας βασιλιάς ζητά από έναν πολυλογά κουρέα να τον κουρέψει σιωπηλά, μιας κι εκείνος μιλούσε ακατάπαυστα.
Δεν είναι όμως όλα κατανοητά σήμερα. Πολλά βασίζονται σε λογοπαίγνια της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, σε στερεότυπα και αντιλήψεις που έχουν χαθεί. Γι’ αυτό ορισμένα αστεία, που κάποτε πιθανότατα προκαλούσαν γέλιο, σήμερα μοιάζουν απλώς παράλογα.
Το «Φιλόγελως» δεν ήταν, πάντως, το πρώτο βιβλίο αστείων που δημιουργήθηκε. Υπήρχαν παλαιότερες συλλογές, οι οποίες όμως δεν διασώθηκαν. Ο Αθήναιος αναφέρει μάλιστα ότι ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας είχε πληρώσει έναν αθηναϊκό σύλλογο για να καταγράψει τα αστεία των μελών του.
Η ακριβής προέλευση του Φιλόγελου παραμένει επίσης ασαφής. Παραδοσιακά συνδέεται με τους Ιεροκλή και Φιλάγριο, αλλά οι πληροφορίες για τους δύο άνδρες είναι ελάχιστες και δεν είναι βέβαιο ότι έγραψαν οι ίδιοι τα ανέκδοτα. Πιθανότερο θεωρείται ότι συγκέντρωσαν ή οργάνωσαν υλικό που κυκλοφορούσε ήδη.
Τα χειρόγραφα που έχουμε σήμερα είναι πολύ μεταγενέστερα. Το αρχαιότερο γνωστό χειρόγραφο χρονολογείται στα τέλη του 10ου ή στις αρχές του 11ου αιώνα. Αυτό σημαίνει ότι το βιβλίο που διαβάζουμε σήμερα είναι αποτέλεσμα μιας μακράς διαδικασίας αντιγραφής και μετάδοσης από γενιά σε γενιά.
Το 2008, ο Βρετανός κωμικός Jim Bowen δοκίμασε αρκετά από αυτά τα αρχαία αστεία μπροστά σε σύγχρονο κοινό. Η προσπάθεια έδειξε ότι, παρά τα 1.600 χρόνια που χωρίζουν την εποχή μας από τότε, ορισμένες κωμικές ιδέες εξακολουθούν να λειτουργούν. Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο παράξενο στοιχείο του Φιλόγελου. Όχι ότι οι άνθρωποι της αρχαιότητας γελούσαν με αστεία, αλλά ότι μερικές φορές γελούσαν σχεδόν με τα ίδια πράγματα που μας κάνουν να γελάμε και σήμερα.
photo: pixabay