Στους βαμμένους τοίχους ενός δωματίου στην Πομπηία ανακαλύφθηκε πρόσφατα ένα σπάνιο απομεινάρι της αρχαίας πολυτέλειας: η απόχρωση του «αιγυπτιακού μπλε».
Αυτό το εντυπωσιακό, φωτεινό μπλε, που έδινε ζωντάνια και κύρος στους αρχαίους χώρους, δεν ήταν απλή διακόσμηση, αφού η παραγωγή του ήταν εξαιρετικά ακριβή.
Το Μπλε Δωμάτιο, τεχνικά χαρακτηρισμένος ως χώρος 32 της νησίδας IX.10, δεν είναι ένα οποιοδήποτε δωμάτιο. Ανασκάφηκε πλήρως πριν από 2 περίπου χρόνια και έχει ταυτοποιηθεί ως οικιακό ιερό και η πρόσβαση σε αυτό γίνεται μέσω ενός διακοσμημένου προθαλάμου που συνδέεται με μια κεντρική αυλή. Στρωματογραφικές αναλύσεις υποδηλώνουν ότι, τη στιγμή της έκρηξης το 79 μ.Χ., το δωμάτιο, που βρισκόταν στο ισόγειο, χρησιμοποιούνταν ως αποθηκευτικός χώρος.
Το κτίριο που στεγάζει αυτό το ιερό είναι μια κατοικία υψηλού κύρους. Στην ίδια νησίδα έχουν βρεθεί ένα αρτοποιείο, ένα πλυντήριο και ένα συγκρότημα ιαματικών λουτρών. Αξιοσημείωτη είναι επίσης μια μεγάλη τραπεζαρία, γνωστή σήμερα ως το Μαύρο Δωμάτιο λόγω του χρώματος των τοίχων της, με χώρο για 20 ή 30 άτομα και με επιγραφές που υποδηλώνουν ότι οι ιδιοκτήτες του σπιτιού μπορούσαν να διαβάζουν και να γράφουν, κάτι που τότε ήταν πολυτέλεια σε μια κοινωνία με υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού. Όλα αυτά τα στοιχεία, σύμφωνα με τους συγγραφείς, υποδηλώνουν ότι οι ιδιοκτήτες του σπιτιού κατείχαν υψηλή κοινωνική θέση.
Η μελέτη που ανέλυσε το εύρημα δημοσιεύτηκε στο npj Heritage Science και υπογράφεται από μια ομάδα ερευνητών που θέλησε να κατανοήσει τόσο την τεχνολογία όσο και την κοινωνική διάσταση της χρήσης αυτού του σπάνιου χρώματος στην αρχαιότητα. Το αιγυπτιακό μπλε, γνωστό για την εκθαμβωτική του φωτεινότητα, απαιτούσε εξειδικευμένη παραγωγή και πολύ υψηλό κόστος παραγωγής, γεγονός που το έκανε σύμβολο πλούτου και κύρους.
Στους τοίχους του, σε αυτό το μπλε φόντο, ξεχωρίζουν κεντρικές κόγχες βαμμένες με κόκκινο χρώμα που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για προσφορές, πλαισιωμένες από έξι γυναικείες μορφές που φέρονται να αντιπροσωπεύουν τις εποχές του χρόνου και συμβολισμούς της γεωργίας και της ποιμενικής ζωής.
Μια διεθνής ομάδα με επικεφαλής το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (MIT) και το Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας κατάφερε, μέσω ενός συνδυασμού τεχνικών απεικόνισης και μη επεμβατικής χημικής ανάλυσης, να υπολογίσει ότι για την κατασκευή αυτού του δωματίου χρησιμοποιήθηκαν από 2,7 έως 4,9 κιλά αυτής της πολύτιμης χρωστικής ουσίας. Το κόστος μόνο της πρώτης ύλης, σύμφωνα με ιστορικές πηγές, υπολογίζεται ότι κυμαινόταν μεταξύ 93 και 168 δηναρίων .
Για να κατανοήσουν την κλίμακα αυτού του αριθμού, οι συγγραφείς της μελέτης το μεταφράζουν με όρους της εποχής: ο ετήσιος μισθός ενός Ρωμαίου λεγεωνάριου ήταν περίπου 187 δηνάρια. Με άλλα λόγια, μόνο το μπλε χρώμα στους τοίχους αυτού του μικρού δωματίου ήταν το ισοδύναμο με το 50% έως και 90% του μισθού ενός λεγεωνάριου για έναν ολόκληρο χρόνο.
Τι είναι το αιγυπτιακό μπλε και γιατί ήταν τόσο ακριβό;
Το αιγυπτιακό μπλε θεωρείται η πρώτη συνθετική χρωστική στην ιστορία της ανθρωπότητας. Ξεκίνησε να παράγεται στην Αίγυπτο γύρω στο 3200–3300 π.Χ. ως μια πιο προσιτή εναλλακτική του λάπις λάζουλι, ενός ημιπολύτιμου λίθου που έφερναν από το Αφγανιστάν. Ωστόσο, αν και φθηνότερο από το λάπις λάζουλι, η παραγωγή του ήταν πολύπλοκη και η έντονη απόχρωσή του, συνδεδεμένη με το θεσμό της βασιλείας και το Θείο, το διατήρησε ως προϊόν κύρους για περισσότερες από 3 χιλιετίες σε όλη τη Μεσόγειο και τη Δυτική Ασία.
Η διαδικασία παραγωγής του, όπως περιγράφεται από κλασικούς συγγραφείς όπως ο Βιτρούβιος, περιελάμβανε τη θέρμανση ενός μείγματος πυριτικών αμμόχαλικων, ανθρακικού ασβεστίου, ορυκτών που περιέχουν χαλκό (όπως η μαλαχίτης) και αλκαλικές ουσίες σε περίπου 850–950 βαθμούς Κελσίου. Το αποτέλεσμα ήταν ένα υαλώδες υλικό στο οποία σχηματίζονταν κρύσταλλα με βαθιά μπλε απόχρωση.
Στην αρχαιότητα, αυτή η χρωστική διακινούνταν με τη μορφή μικρών δισκίων (pilae) διαμέτρου έως 20 χιλιοστών, τα οποία οι καλλιτέχνες άλεθαν για να αποκτήσουν τη σκόνη που ήθελαν.
Η αξία του αιγυπτιακού μπλε στην αρχαιότητα αποτελεί αντικείμενο ακαδημαϊκής συζήτησης. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει διάφορες ποικιλίες της μπλε απόχρωσης με διαφορετικές τιμές. Οι ερευνητές αυτής της μελέτης βασίστηκαν στα γραπτά του. Ο Πλίνιος στο έργο caeruleum Vestorianum, αναφέρει ως τιμή για αυτή την απόχρωση τα 11 δηνάρια ανά ρωμαϊκή λίβρα (περίπου 327 γραμμάρια).
Λαμβάνοντας υπόψη την γεωγραφική εγγύτητα και την περίοδο, οι επιστήμονες θεωρούν ότι το αιγυπτιακό μπλε είναι η πιο πιθανή ποικιλία που βρέθηκε στο Μπλε Δωμάτιο. Για τη σύγκριση, η υψηλής ποιότητας ώχρα κόστιζε 2 δηνάρια ανά λίβρα και ακόμα σπανιότερες χρωστικές, όπως το índicum (ίντιγκο), έφταναν τα 17 δηνάρια ανά λίβρα. Ο Πλίνιος σημειώνει ότι αυτές οι πολυτελείς χρωστικές πληρώνονταν συνήθως απευθείας από τον πελάτη που ανέθετε το έργο και όχι από τον ζωγράφο.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τους ερευνητές ήταν διπλή: να επιβεβαιώσουν ότι το μπλε στους τοίχους ήταν πράγματι αιγυπτιακό μπλε και όχι κάποια άλλη χρωστική, και να το κάνουν χωρίς να προκαλέσουν ζημιά στο πρωτότυπο έργο. Για να το επιτύχουν αυτό, χρησιμοποίησαν ένα σύνολο μη επεμβατικών τεχνικών.
Το αιγυπτιακό μπλε έχει μια μοναδική ιδιότητα: όταν φωτιστεί με ορατό φως, εκπέμπει φθορισμό στο εγγύς υπέρυθρο, ένα μήκος κύματος που το ανθρώπινο μάτι δεν μπορεί να δει. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως φθορισμός που προκαλείται από ορατό φως (VIL), είναι το «αποτύπωμά» του.
Παραδοσιακά, η ανίχνευσή του απαιτεί πλήρες σκοτάδι, κάτι που δεν είναι εφικτό σε έναν χώρο όπως η Πομπηία κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Η ομάδα, με επικεφαλής τους Marco Nicola και Admir Masic, ανέπτυξε μια μέθοδο αφαίρεσης εικόνας που επιτρέπει τη χρήση γυαλιών νυχτερινής όρασης με φίλτρα ακόμη και σε πλήρες ηλιακό φως.
Η τεχνική είναι απλή αλλά έξυπνη: λαμβάνεται μια φωτογραφία με τα γυαλιά υπό φυσικό φωτισμό (ήλιο), και μετά μια άλλη φωτογραφία φωτίζοντας τον ίδιο τοίχο με φως LED. Στη συνέχεια ένα πρόγραμμα υπολογιστή αφαιρεί την πρώτη εικόνα από τη δεύτερη. Το αποτέλεσμα είναι μια καθαρή εικόνα όπου μόνο η απόχρωση του αιγυπτιακού μπλε λάμπει.
Το σύστημα αυτό όχι μόνο επιβεβαίωσε την εκτεταμένη παρουσία της εν λόγω χρωστικής στο Μπλε Δωμάτιο, αλλά την ανίχνευσε και σε άλλες περιοχές της Πομπηίας, όπως στα μάτια ενός γυναικείου πορτρέτου στο Σπίτι της Λέδας ή στα ενδύματα ενός πίνακα στο Μαύρο Δωμάτιο.
Με το αιγυπτιακό μπλε να παραμένει ζωντανό στους τοίχους της Πομπηίας, η αρχαία Ρώμη «μιλά» μέσα από ένα χρώμα που συμβόλιζε πλούτο, τεχνογνωσία και κοινωνική θέση.
Δείτε την απόχρωση του περίφημου μπλε δωματίου εδώ και εδώ.
photo: pixabay
