Περίπου 1.000 αστεροειδείς διαμέτρου 1 χιλιομέτρου -ή και μεγαλύτερης- βρίσκονται κοντά στη Γη. Πόσο καλά έχουν μελετηθεί και πόσο πιθανός είναι στην πραγματικότητα ο κίνδυνος πρόσκρουσης κάποιου εξ αυτών στη Γη; Σε τι βαθμό μπορεί να αποτραπεί; Αν εντοπιστεί ένας επικίνδυνος αστεροειδής, πόσο σημαντικός είναι ο χρόνος προειδοποίησης; Είναι ικανή μία μικρή αλλαγή πορείας του να αποτρέψει μια καταστροφή;

«Βιώνουμε τη χρυσή εποχή της εξερεύνησης αστεροειδών, με περισσότερες από δέκα αποστολές υπό ανάπτυξη ή ήδη εν πλω προς αυτά τα σώματα», δηλώνει ο Δρ Patrick Michel, κύριος ερευνητής (PI) της διαστημικής αποστολής Hera του European Space Agency (ESA), η οποία θα συμβάλει στην κατανόηση των αποτελεσμάτων της πρώτης δοκιμής εκτροπής ενός δυνητικά επικίνδυνου αστεροειδούς, που πραγματοποιήθηκε από την αποστολή DART της NASA.

«Όλοι οι αστεροειδείς κοντά στη Γη βρίσκονται υπό παρακολούθηση και γνωρίζουμε ήδη περισσότερους από 40.000. Ο αριθμός τους εξαρτάται από το μέγεθός τους. Εκτιμάται ότι υπάρχουν περίπου 1.000 αστεροειδείς κοντά στη Γη με διάμετρο μεγαλύτερη από 1 χλμ., και γνωρίζουμε πάνω από το 90% αυτών. Εκτιμάται επίσης ότι υπάρχουν 25.000 αστεροειδείς με διάμετρο μεγαλύτερη από 140 μέτρα, από τους οποίους γνωρίζουμε μόνο το 40%. Ο αριθμός αυξάνεται καθώς μειώνεται το μέγεθος. Όσο μικρότεροι είναι, τόσο πιο δύσκολη είναι η απογραφή τους, αλλά και τόσο μικρότερες οι ζημιές σε περίπτωση πρόσκρουσης», εξηγεί ο ειδικός στη διερεύνηση των Αστεροειδών ερευνητής (σ.σ, ο αστεροειδής «7561 Patrickmichel» φέρει το όνομά του), σε συνέντευξη που παραχώρησε στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, με αφορμή την ομιλία που θα πραγματοποιήσει στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης αύριο (Κυριακή 10 Μαΐου) (7 μ.μ., αιθ. Τελετών), στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου «HERA Community Meeting 2026».

Ο δυνητικός κίνδυνος πρόσκρουσης ενός αστεροειδούς στη Γη, όπως διευκρινίζει, δεν είναι μεγαλύτερος από ό,τι παλαιότερα, παρότι μιλάμε πλέον περισσότερο γι’ αυτόν και αυτό οφείλεται στη βελτίωση των μεθόδων ανίχνευσης, «με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο αριθμός των νέων ανακαλύψεων, ενώ και η διεθνής κοινότητα πλανητικής άμυνας είναι καλύτερα οργανωμένη». «Ακούγεται κατά καιρούς στα ΜΜΕ ότι ένας αστεροειδής αποτελεί πιθανή απειλή, η οποία στη συνέχεια εκλείπει –λίγες μέρες ή εβδομάδες αργότερα. Μόλις εντοπίσουμε μια απειλή, την ανακοινώνουμε αμέσως. Οι παρατηρητές μας βοηθούν να εκτιμήσουμε καλύτερα την τροχιά, κάτι που έχει οδηγήσει μέχρι τώρα στην αποκλιμάκωση κάθε απειλής», σημειώνει, διαβεβαιώνοντας ότι «στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας».

Πώς αποτρέπεται η πρόσκρουση- Η διάμετρος 1 χλμ το «κατώφλι» για καθολικές επιπτώσεις στη Γη

Πώς όμως έφτασε η ανθρωπότητα να έχει την ικανότητα ελαχιστοποίησης ή και εξάλειψης κινδύνων που προέρχονται από το διάστημα; «Η ιδέα δεν είναι να ελέγχουμε αντικείμενα στο διάστημα, αλλά να διασφαλίσουμε ότι είμαστε σε θέση να αποτρέψουμε την πρόσκρουση ενός αντικειμένου στον πλανήτη μας», σημειώνει ο κ. Michel.

Στην κατεύθυνση αυτή, όπως διευκρινίζει, τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος σε τρεις κρίσιμους τομείς, και συγκεκριμένα στην ανίχνευση και παρακολούθηση, τον χαρακτηρισμό και δοκιμές εκτροπής και τον διεθνή συντονισμό. «Πλέον έχουμε σχεδόν ολοκληρώσει την απογραφή όλων των αστεροειδών κοντά στη Γη με διάμετρο 1 χιλιομέτρου ή μεγαλύτερη. Το 1 χιλιόμετρο είναι το κατώφλι για καθολικές επιπτώσεις στη Γη. Κανένας δε μας απειλεί βραχυπρόθεσμα ή μεσοπρόθεσμα -τουλάχιστον τον επόμενο αιώνα- και τους παρακολουθούμε. Ο επόμενος στόχος είναι η απογραφή όλων των αστεροειδών κοντά στη Γη με διάμετρο 140 μέτρων ή μεγαλύτερη, που αποτελεί το κατώφλι για περιφερειακές ζημιές. Γνωρίζουμε περίπου το 40% αυτών, και το σχέδιο είναι να ολοκληρωθεί η απογραφή πριν από το 2040, χάρη σε ένα διαστημικό τηλεσκόπιο που ονομάζεται NEOSurveyor και πρόκειται να εκτοξευθεί από τη NASA τα επόμενα χρόνια. Έτσι, έως το 2040, θα έχουμε εξαιρετική γνώση της απειλής από αστεροειδείς κοντά στη Γη μεγαλύτερους των 140 μέτρων και κυρίως τη δυνατότητα να προβλέπουμε έγκαιρα την πιθανή πρόσκρουση ενός τέτοιου αντικειμένου», διευκρινίζει ο διαπρεπής επιστήμονας.

«Μόλις γνωρίζουμε ότι ένα αντικείμενο κατευθύνεται προς εμάς, χρειαζόμαστε ένα σχέδιο εκτροπής, που εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά του. Όσον αφορά τον χαρακτηρισμό -το ερώτημα δηλαδή αν έχουμε να κάνουμε με συμπαγείς ή μαλακούς βράχους- έχουμε σημειώσει τεράστια πρόοδο, και θα συνεχίσουμε να προοδεύουμε χάρη σε όλες τις αφιερωμένες στους αστεροειδείς διαστημικές αποστολές», προσθέτει.

Οι προηγούμενες αποστολές αποκάλυψαν την εξαιρετική ποικιλομορφία και πολυπλοκότητα των αστεροειδών, υποδεικνύοντας ότι απαιτείται περαιτέρω εξερεύνησή τους για την πλήρη κατανόησή τους. «Μέχρι σήμερα, κάθε νέα εικόνα ή αλληλεπίδραση με αστεροειδή μάς έχει εκπλήξει, χωρίς εξαίρεση, γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη να συνεχίσουμε να τους εξερευνούμε. Όσον αφορά τις δοκιμές εκτροπής, με τις αποστολές DART και Hera, έχουμε δείξει ότι μπορούμε να εκτρέψουμε έναν αστεροειδή με την τεχνική κινητικού πρόσκρουστρου, που συνίσταται στην αποστολή ενός ολόκληρου διαστημικού σκάφους με υψηλή ταχύτητα πάνω στον αστεροειδή. Υπάρχουν και άλλες τεχνικές που χρειάζονται επικύρωση, αλλά αυτό αποτελεί ήδη σημαντικό βήμα», αναφέρει ο κ. Michel.

Καθοριστικός παράγοντας ο χρόνος προειδοποίησης

Σε ό,τι αφορά τον διεθνή συντονισμό ο ερευνητής σημειώνει ότι από το 2013, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών δύο ομάδες είναι επιφορτισμένες με την προετοιμασία της διεθνούς απόκρισης στην απειλή των αστεροειδών. «Υπάρχει σημαντική πρόοδος και σε αυτόν τον τομέα, αλλά φυσικά δεν είμαστε έτοιμοι για όλα τα σενάρια. Αυτό δείχνει ότι ο κίνδυνος πρόσκρουσης είναι ένας φυσικός κίνδυνος που μπορεί να προβλεφθεί και να αποτραπεί με εφικτά μέσα, τα οποία απλώς χρειάζεται να εφαρμοστούν και να βελτιωθούν, κάτι το οποίο κάνουμε, ώστε …να μην τελειώσουμε όπως οι δεινόσαυροι», εξηγεί.

Ο χρόνος, από τη στιγμή που θα εντοπιστεί ένας επικίνδυνος αστεροειδής, είναι καθοριστικός, όπως επισημαίνει, καθώς «όσο νωρίτερα το γνωρίζουμε, τόσο πιο εύκολο είναι να εκτρέψουμε ένα αντικείμενο, δηλαδή χρειάζεται λιγότερη ενέργεια» και επίσης «δίνει τη δυνατότητα να στείλουμε πρώτα μια αποστολή αναγνώρισης που θα μας παρέχει γνώση όλων των σημαντικών φυσικών ιδιοτήτων, ώστε να σχεδιάσουμε την αποδοτικότερη στρατηγική εκτροπής για τη συγκεκριμένη περίπτωση», διαφορετικά «πρέπει να δράσουμε στα τυφλά, γιατί από τη Γη δεν μπορούμε να μετρήσουμε κρίσιμες ιδιότητες, όπως τη δομή της επιφάνειας ή τη μάζα». «Μια μικρή αλλαγή πορείας, όπως αυτή του DART, πρέπει να πραγματοποιηθεί δεκαετίες νωρίτερα για να “χάσει” τη Γη ένα αντικείμενο στο μέγεθος του Dimorphos, του στόχου του DART (διαμέτρου 150 μέτρων)», λέει χαρακτηριστικά.

Hera, ένας διαστημικός ντετέκτιβ

Η αποστολή Hera αποτελεί την ευρωπαϊκή συνεισφορά στο κοινό πρόγραμμα DART/Hera με τη NASA, με στόχο τη μελέτη του συστήματος Didymos-Dimorphos μετά την τεχνητή πρόσκρουση, που πραγματοποιήθηκε το 2022 και τον προσδιορισμό της σύνθεσης και εσωτερικής δομής των δύο αστεροειδών.

Σε τι θα είναι χρήσιμα τα αποτελέσματα αυτά; «Η απόκριση σε μια πρόσκρουση, όπως αυτή του DART, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ιδιότητες της επιφάνειας, της υποεπιφάνειας και του εσωτερικού του αστεροειδούς. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, να μετρήσουμε αυτές τις ιδιότητες για να συσχετίσουμε την απόκριση του Dimorphos στην πρόσκρουση του DART με τα χαρακτηριστικά του. Διαφορετικά, δεν υπάρχει τρόπος να ερμηνεύσουμε σωστά αυτή την πρώτη δοκιμή και να τη χρησιμοποιήσουμε για άλλα σενάρια. Επιπλέον, η Hera θα μετρήσει το αποτέλεσμα της πρόσκρουσης: Ποια ίχνη άφησε στον Dimorphos -αν δημιούργησε κρατήρα ή αν αναδιαμόρφωσε εξ ολοκλήρου τον αστεροειδή-, κάτι που οι προσομοιώσεις πρόσκρουσης χρειάζονται για να επαληθευτούν και να χρησιμοποιηθούν με μεγαλύτερη αξιοπιστία σε άλλα σενάρια», απαντά ο κ. Michel. Όπως παρατηρεί χαρακτηριστικά, «η Hera είναι σαν ένας ντετέκτιβ που θα τεκμηριώσει πλήρως τόσο το αποτέλεσμα όσο και τα χαρακτηριστικά του στόχου μιας πρόσκρουσης, ώστε να έχουμε μια καλά κατανοημένη και πλήρως τεκμηριωμένη δοκιμή εκτροπής».

«Ανακύκλωση» αστεροειδών για διαστημικά «πρατήρια καυσίμων»;

Ερωτηθείς για το ενδεχόμενο αξιοποίησης πολύτιμων μετάλλων και σπάνιων γαιών που οι αστεροειδείς μπορεί να έχουν σε υψηλές περιεκτικότητες, ο ερευνητής εκτιμά ότι «είμαστε πολύ μακριά από το να μπορέσουμε να εκμεταλλευτούμε αστεροειδείς, παρότι αξίζει να μελετήσουμε αυτή τη δυνατότητα».

«Η ιδέα δεν θα ήταν να επιστρέψουμε αυτά τα στοιχεία στη Γη, αλλά να τα χρησιμοποιήσουμε ως πόρους επί τόπου, ώστε να μειωθούν οι πόροι που χρειαζόμαστε από τη Γη και να έχουμε μικρότερη μάζα εκτόξευσης για τα διαστημόπλοια. Με άλλα λόγια, οι αστεροειδείς θα μπορούσαν ενδεχομένως να λειτουργούν ως “πρατήρια καυσίμων” για την εξερεύνηση βαθύτερων περιοχών του Ηλιακού Συστήματος. Ωστόσο βρισκόμαστε ακόμα στο στάδιο της μάθησης όσον αφορά τους αστεροειδείς και αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τη γνώση που χρειαζόμαστε για να τους εκμεταλλευτούμε, πώς να σχεδιάσουμε κατάλληλα εργαλεία που να αλληλεπιδρούν με τις ποικιλόμορφες επιφάνειές τους και να διασφαλίσουμε ότι η απόκρισή τους είναι η αναμενόμενη, ώστε να εξάγουμε πόρους αποδοτικά», εξηγεί, προβλέποντας, πάντως, ότι «θα σημειώσουμε τεράστια πρόοδο την επόμενη δεκαετία χάρη σε αυτή τη χρυσή εποχή εξερεύνησης αστεροειδών».

Σχετικά με τον κίνδυνο που αντιμετωπίζουν οι τεχνητοί δορυφόροι από θραύσματα αστεροειδών, ο κ. Michel παρατηρεί ότι η πραγματική απειλή γι’ αυτούς δεν προέρχεται από το διάστημα, αλλά από την ανθρώπινη δραστηριότητα. «Δεν ζούμε σε ταινία επιστημονικής φαντασίας. Το διάστημα είναι εξαιρετικά μεγάλο και οι αστεροειδείς συγκριτικά πολύ μικροί […] Ο κύριος κίνδυνος για τους τεχνητούς δορυφόρους είναι τα τεχνητά θραύσματα, γνωστά ως διαστημικά σκουπίδια, που συσσωρεύονται γύρω από τη Γη και αποτελούν πραγματική απειλή. Οι διαστημικές υπηρεσίες έχουν προγράμματα για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος», σημειώνει, κλείνοντας με μια νότα αισιοδοξίας που ξεπερνά τα όρια της επιστήμης: «Η διεθνής συνεργασία είναι καθοριστική για όλα τα ζητήματα που μας αφορούν, συμπεριλαμβανομένης της πλανητικής άμυνας. Και τα καλά νέα είναι ότι, παρά τις σημερινές γεωπολιτικές εντάσεις, οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτούς τους τομείς συνεχίζουν να συνεργάζονται ανεξάρτητα από τη χώρα στην οποία ζουν. Χρειαζόμαστε μεγάλες προκλήσεις για να ενώσουμε τους ανθρώπους, και η πλανητική άμυνα είναι μια εξαιρετική τέτοια πρόκληση!».

Ο Δρ Patrick Michel είναι διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας και ηγείται της ομάδας TOP του Εργαστηρίου Lagrange στο Αστεροσκοπείο της Κυανής Ακτής. Με περισσότερες από 200 δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, ειδικεύεται στην ανάπτυξη αριθμητικών προσομοιώσεων της διαδικασίας πρόσκρουσης αστεροειδών. Είναι Πρόεδρος της ομάδας εργασίας για παραγήινα αντικείμενα της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης. Του έχουν απονεμηθεί το Ασημένιο Μετάλλιο Επιτεύγματος της NASA, το Μετάλλιο Carl Sagan από το Τμήμα Πλανητικής Επιστήμης της Αμερικανικής Αστρονομικής Εταιρείας, το Βραβείο Paolo Farinella 2013 και το Βραβείο Νέου Ερευνητή της Γαλλικής Εταιρείας Αστρονομίας και Αστροφυσικής (SF2A).

Η εκδήλωση με ομιλητή τον κ. Michel διοργανώνεται από το Εργαστήριο Θεωρητικής Μηχανικής και Αστροδυναμικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου και τελεί υπό την αιγίδα του Τμήματος Φυσικής και της Σχολής Θετικών Επιστημών.

(ΑΠΕ -ΜΠΕ / Σμαρώ Αβραμίδου / photo: pixabay)