Ένα θραύσμα παπύρου δύο χιλιάδων ετών, που βρίσκεται στα αρχεία του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο,
αποκάλυψε τριάντα άγνωστους μέχρι τότε στίχους του Εμπεδοκλή, του προσωκρατικού φιλοσόφου του 5ου αιώνα πριν από την εποχή μας. Αυτή η ανακάλυψη παρέχει στους ερευνητές άμεση πρόσβαση σε ένα σύνολο σκέψης που ήταν γνωστό μόνο μέσω παραθέσεων από μεταγενέστερους συγγραφείς. Η πρώτη έκδοση, η μετάφραση και τα σχόλια αυτών των στίχων εμφανίζονται στο βιβλίο L’Empédocle du Caire, το οποίο επιμελήθηκαν οι Nathan Carlig, Alain Martin και Olivier Primavesi.
Στο Γαλλικό Ινστιτούτο Ανατολικής Αρχαιολογίας στο Κάιρο (IFAO) ο Nathan Carlig, παπυρολόγος στο Πανεπιστήμιο της Λιέγης, αναγνώρισε τον πάπυρο P.Fouad inv. 218 ως ένα άγνωστο απόσπασμα των Φυσικών, του μεγάλου ποιήματος του φιλοσόφου Εμπεδοκλή του Ακραγαντινού. Μέχρι σήμερα, η γνώση μας για το έργο του Εμπεδοκλή βασιζόταν αποκλειστικά σε έμμεσες πηγές, όπως αποσπασματικά αποσπάσματα, περιλήψεις ή διάσπαρτες αναφορές σε έργα συγγραφέων όπως ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης ή ο Πλούταρχος.
Ο πάπυρος P.Fouad inv. 218 μας επιτρέπει να διαβάσουμε τον φιλόσοφο στο πρωτότυπο κείμενό του, χωρίς τη μεσολάβηση πηγών που μπορεί να είναι μεροληπτικές. Είναι επίσης το μόνο γνωστό αντίγραφο των Φυσικών, των οποίων αποσπάσματα από άλλα μέρη του ίδιου ρολού σώζονται στο Στρασβούργο, εξήγησε ο Carlig.
Το κείμενο που έχει έρθει στο φως ασχολείται με τη θεωρία της σωματιδιακής εκροής και των αισθητηριακών αντιλήψεων, ιδιαίτερα της όρασης. Η ανάλυση του κειμένου αποκάλυψε απροσδόκητες συνδέσεις, μεταξύ των οποίων η πιθανή άμεση πηγή ενός αποσπάσματος του Πλούταρχου (2ος αιώνας μ.Χ.), καθώς και ενός διαλόγου του Πλάτωνα και ενός κειμένου του Θεόφραστου, μαθητή του Αριστοτέλη, και τα δύο από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Για να κατανοήσουν το μέγεθος μιας τέτοιας ανακάλυψης, οι συγγραφείς προσφέρουν μια διαφωτιστική αναλογία: φανταστείτε ότι, σε λίγους αιώνες, το μόνο που απέμενε από τον Βίκτωρ Ουγκώ ήταν αποσπάσματα από τους Άθλιους στα σχολικά εγχειρίδια, το μιούζικαλ Notre-Dame de Paris και το πρόγραμμα μιας παράστασης του έργου Ερνάνι. Η ανακάλυψη μερικών σελίδων από μια πρωτότυπη έκδοση του έργου του Ουγκώ θα αποτελούσε τότε ένα σημαντικό γεγονός.
Αυτό ακριβώς βιώνουν σήμερα οι ειδικοί με τον Εμπεδοκλή. Όπως οι ουμανιστές της Αναγέννησης έψαξαν τις ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες για να ανακαλύψουν χαμένα χειρόγραφα, έτσι και οι παπυρολόγοι έχουν αναλάβει, από τα τέλη του 19ου αιώνα, μια παρόμοια αναζήτηση κειμένων σε πάπυρο.
Η δημοσίευση αυτής της έρευνας ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση της διδασκαλίας του Εμπεδοκλή και, ευρύτερα, του έργου του, με στόχο την καλύτερη τοποθέτηση του φιλοσόφου στην ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας και τον σαφέστερο καθορισμό της σχέσης του με τους προκατόχους και τους διαδόχους του.
Ο Εμπεδοκλής (περίπου 494 – περ. 434 π.Χ., έδρασε γύρω στο 444–443 π.Χ.) ήταν Έλληνας προσωκρατικός φιλόσοφος και γηγενής πολίτης του Ακράγαντα, μιας ελληνικής πόλης στη Σικελία. Η φιλοσοφία του είναι γνωστή κυρίως για την ίδρυση της κοσμογονικής θεωρίας των τεσσάρων κλασικών στοιχείων.
Ο Εμπεδοκλής θεωρείται ο τελευταίος Έλληνας φιλόσοφος που κατέγραψε τις ιδέες του σε στίχους. Μέρος του έργου του σώζεται, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο προσωκρατικό φιλόσοφο.
Ο θάνατος του Εμπεδοκλή μυθοποιήθηκε από τους αρχαίους συγγραφείς και έχει αποτελέσει αντικείμενο πολυάριθμων λογοτεχνικών πραγματειών. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο Εμπεδοκλής πέθανε σε ηλικία 60 ετών (περίπου 430 π.Χ.), αν και άλλοι συγγραφείς τού αποδίδουν διάρκεια ζωής έως και 109 χρόνια. Ομοίως, μύθοι για τον θάνατό του επιβιώνουν: μια παράδοση που ανάγεται στον Ηρακλείδη τον Ποντικό υποστηρίζει ότι κάποια δύναμη θα τον είχε απομακρύνει από τη Γη με κάποιο τρόπο, ενώ μια άλλη παράδοση υποστηρίζει ότι πέθανε στις φλόγες του ηφαιστείου της Αίτνας στη Σικελία.
Ο Διογένης Λαέρτιος καταγράφει τον θρύλο ότι ο Εμπεδοκλής έπεσε στην Αίτνα για να πιστέψουν οι άνθρωποι ότι το σώμα του είχε εξαφανιστεί και ότι είχε γίνει αθάνατος θεός. Ωστόσο, το ηφαίστειο επέστρεψε ένα από τα χάλκινα σανδάλια του, αποκαλύπτοντας τη συγκεκριμένη απάτη. Ένας άλλος θρύλος υποστηρίζει ότι πήδηξε στο ηφαίστειο για να αποδείξει στους μαθητές του ότι ήταν αθάνατος, πιστεύοντας ότι θα επέστρεφε ως “θεός” αφού θα τον “κατέκλυζε” η φωτιά.
Το σχετικό Δελτίο Τύπου δημοσιεύθηκε εδώ
photo: pixabay
