«Τα θερμοκήπια αποτελούν για τη γεωργία μια «έξυπνη λύση» αντιμετώπισης των προκλήσεων τις κλιματικής μεταβλητότητας και των ακραίων καιρικών φαινομένων. Η κάλυψη της καλλιέργειας παρέχει προστασία από τις εξωτερικές κλιματικές συνθήκες, ενώ ταυτόχρονα, ο κλειστός εσωτερικός χώρος που δημιουργείται, δίνει τη δυνατότητα ακριβέστερης διαχείρισης του μικροκλίματος στο εσωτερικό του θερμοκηπίου, διατηρώντας έτσι βέλτιστες τις συνθήκες ανάπτυξης των φυτών και ταυτόχρονα αποφυγή των ευνοϊκών συνθηκών ανάπτυξης εχθρών και ασθενειών. Επιπλέον, η ρύθμιση του κλίματος παρατείνει τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου και επομένως επιμηκύνει τη διάρκεια της παραγωγής, γεγονός που έχει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία για την ελληνική αγροδιατροφή». Αυτά μεταξύ άλλων τονίζει στο Αθηναϊκό -Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο διευθυντής του Εργαστηρίου Γεωργικών Κατασκευών και Ελέγχου Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Καθηγητής Νικόλαος Κατσούλας.
Η παραγωγική διαδικασία των θερμοκηπίων ταιριάζει με τη διάρθρωση της εφοδιαστικής αλυσίδας, δηλαδή τη βιομηχανική παραγωγή, καθώς, σε σχέση με την καλλιέργεια στον ανοιχτό αγρό, εξασφαλίζει τη σταθερή παραγωγή προϊόντων διατροφής καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.
Σύμφωνα με τον ίδιο, στην επίτευξη της σταθερής ποιοτικά και ποσοτικά παραγωγής συμβάλει σε μεγάλο βαθμό το είδος και το επίπεδο των τεχνολογιών που χρησιμοποιούνται στα θερμοκήπια. Και εξηγεί:
«Καθώς οι συνθήκες του μικροκλίματος στο εσωτερικό του θερμοκηπίου αποτελούν καθοριστικό παράγοντα στην ανάπτυξη των φυτών, τοποθετώντας αισθητήρες στο εσωτερικό του θερμοκηπίου, έχουμε τη δυνατότητα να καταγράφουμε την ποιότητα του μικροκλίματος (π.χ θερμοκρασία – υγρασία αέρα, ένταση ηλιακής ακτινοβολίας), ενώ εγκαθιστώντας τεχνολογίες θέρμανσης ή δροσισμού μπορούμε να επαναφέρουμε τις συνθήκες του μικροκλίματος σε αυτές που τα φυτά αναπτύσσονται ιδανικά. Τοποθετώντας συστήματα διαχείρισης νερού και λιπασμάτων και καταγράφοντας τις ανάγκες σε άρδευση και σε θρέψη των φυτών, μπορούμε να χορηγούμε τις ποσότητες θρεπτικών και νερού που χρειάζεται πραγματικά η καλλιέργεια, εξασφαλίζοντας έτσι τη σωστή ανάπτυξη των φυτών, εξοικονομώντας ταυτόχρονα πόρους και επιβαρύνοντας λιγότερο το περιβάλλον».
Μιλώντας για την τεχνολογία της υδροπονικής καλλιέργειας, τονίζει πως δίνει σαφές προβάδισμα σε θέματα διαχείρισης νερού και θρεπτικών, πρωίμησης και πολλαπλασιαστικής απόδοσης της παραγωγής σε σχέση με την καλλιέργεια στο έδαφος. Τοποθετώντας δίχτυα εντομοπροστασίας στα ανοίγματα του θερμοκηπίου, εξασφαλίζουμε, όπως ο ίδιος προσθέτει, τον περιορισμό της εισόδου στο θερμοκήπιο βλαπτικών για την καλλιέργεια εντόμων, αλλά ταυτόχρονα και τον περιορισμό των φυτοπροστατευτικών σκευασμάτων για την καταπολέμησή τους. Εγκαθιστώντας πτυσσόμενες κουρτίνες στο εσωτερικό του θερμοκηπίου, μπορούμε να τις αναπτύξουμε όταν οι αισθητήρες ηλιακής ακτινοβολίας καταγράψουν ανάγκη για σκίαση της καλλιέργειας ή να αναπτυχθούν τη νύχτα για τη μείωση της απώλειας θερμότητας από το εσωτερικό του θερμοκηπίου. Οι κουρτίνες σκίασης μπορούν να υποκατασταθούν από φωτοβολταϊκά για ταυτόχρονη σκίαση και παραγωγή ενέργειας.
Με άλλα λόγια, τα θερμοκήπια μας επιτρέπουν να μετακινηθούμε από μια γεωργία που αντιδρά στα προβλήματα σε μια γεωργία που μπορεί σε σημαντικό βαθμό να τα προβλέπει και να τα διαχειρίζεται.
«Φυσικά η καινοτομία δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ακριβή τεχνολογία», δεν παραλείπει να εξηγήσει ο κ. Κατσούλας, για να διευκρινίσει: «Η κατάλληλη τεχνολογία δεν είναι ίδια για όλους. Είναι αυτή που ταιριάζει στην κλίμακα, στις ανάγκες και στις οικονομικές δυνατότητες κάθε εκμετάλλευσης και που δημιουργεί θετικό αποτέλεσμα για την εκμετάλλευση. Επομένως, η υιοθέτηση των τεχνολογιών θα πρέπει να γίνεται μετά από εμπεριστατωμένη μελέτη και σχεδιασμό. Σε αυτήν την παροχή συμβουλευτικής προς τους παραγωγούς συμβάλλει ο Τεχνοβλαστός του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Mediterranean Horticultural Center ΙΚΕ, ο οποίος εξειδικεύεται στο σχεδιασμό θερμοκηπιακών επιχειρήσεων.
Η τεχνολογία δεν είναι αυτοσκοπός. Το ζητούμενο, δεν είναι να γεμίσουμε τα θερμοκήπια με αισθητήρες, αυτοματισμούς και ψηφιακά συστήματα. Οι τεχνολογίες μας έχουν δώσει σήμερα τη δυνατότητα να μπορούμε να συλλέγουμε τεράστιο όγκο δεδομένων, αλλά το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι πλέον η συλλογή των δεδομένων. Είναι η μετατροπή τους σε χρήσιμη πληροφορία που θα οδηγήσει, τελικά, σε καλύτερη απόφαση.
Περισσότερη τεχνολογία δεν σημαίνει αυτομάτως και καλύτερη γεωργία». Η ουσιαστική ερώτηση, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι διαφορετική: ποιο πρόβλημα λύνει μια τεχνολογία και ποια μετρήσιμη αξία δημιουργεί;
Για τον παραγωγό, αυτό μεταφράζεται σε ορισμένα πολύ συγκεκριμένα ερωτήματα. Θα αυξηθεί ή θα σταθεροποιηθεί η παραγωγή του; Θα μειωθεί η κατανάλωση νερού, λιπάσματος, ενέργειας ή φυτοπροστατευτικών προϊόντων; Θα βελτιωθεί η ποιότητα και η εμπορική αξία του προϊόντος; Μπορεί η νέα λύση να ενσωματωθεί εύκολα στην καθημερινή λειτουργία της εκμετάλλευσης; Και, τελικά, σε πόσο χρόνο θα αποσβεστεί η επένδυση; Αυτές οι απαντήσεις δεν μπορούν να δίνονται θεωρητικά. Πρέπει να προκύπτουν, σημειώνει ο κ. Κατσούλας, από μετρήσεις σε πραγματικές συνθήκες παραγωγής.
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια, ωστόσο, τονίζει, στην υιοθέτηση νέων τεχνολογιών είναι το ρίσκο. Δεν είναι λογικό να ζητούμε από τον ίδιο τον παραγωγό να λειτουργεί ως δοκιμαστής κάθε νέας τεχνολογικής λύσης που προτείνεται, επενδύοντας τα δικά του χρήματα και αναλαμβάνοντας παράλληλα το σύνολο του παραγωγικού κινδύνου. Όμως, οι ερευνητικοί φορείς μπορούν να αναλάβουν το ρίσκο της δοκιμής μιας καινοτομίας στην παραγωγική διαδικασία των θερμοκηπίων.
Εδώ ακριβώς αποκτούν ιδιαίτερη σημασία έργα όπως το AGRILAB που εφαρμόζει τη φιλοσοφία των βιωματικών εργαστηρίων (Living Labs). Το έργο «Αγροτικό Βιωματικό Εργαστήριο» (Agricultural Living Lab) – AGRILAB του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας υλοποιείται με χρηματοδότηση του υπουργείου Ανάπτυξης, μέσω της γενικής γραμματείας Έρευνας και Καινοτομίας για τον άξονα των Αγροτικών Βιωματικών Εργαστηρίων, με επιστημονικά υπεύθυνο τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Καθηγητή κ. Χαράλαμπο Μπιλλίνη.
Το έργο AGRILAB, εξηγεί ο κ. Κατσούλας, αποσκοπεί να καλύψει το χάσμα που συχνά υπάρχει ανάμεσα στην ανάπτυξη μιας νέας τεχνολογίας και στην πραγματική υιοθέτησή της από τον παραγωγό. Να λειτουργήσει ως ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στο ερευνητικό εργαστήριο και την πραγματική παραγωγή, να δοκιμάσει τι λειτουργεί, πού λειτουργεί, υπό ποιες συνθήκες και με ποιο κόστος.
Στο πλαίσιο του έργου, γίνεται συγκριτική δοκιμή, σε πραγματικές συνθήκες παραγωγής, διαφόρων τεχνολογιών σε επιλεγμένους αγρούς, έτσι ώστε οι παραγωγοί να έχουν τη δυνατότητα να έρθουν σε επαφή με τις νέες τεχνολογίες που δοκιμάζονται σε συνεργασία με τους επιστήμονες. Στόχος είναι να μπορούν να διαπιστώνουν στην πράξη όχι απλώς αν μια τεχνολογία λειτουργεί, αλλά τι αποτέλεσμα έχει, πόσο κοστίζει και αν μπορεί να εφαρμοστεί στη δική τους παραγωγή. Το έργο στοχεύει να καταγράψει και τις περιπτώσεις στις οποίες μια τεχνολογία δεν αποδίδει όπως αναμενόταν. Και αυτή είναι πολύτιμη γνώση. Στον παραγωγό θα πρέπει να φτάνουν λύσεις για τις οποίες υπάρχουν ήδη σοβαρά, συγκρίσιμα και ανεξάρτητα δεδομένα. Με τον τρόπο αυτό μειώνεται το ρίσκο τόσο για τον ίδιο όσο και για τις επιχειρήσεις που αναπτύσσουν καινοτόμες τεχνολογίες.
Στο έργο AGRILAB, σε θέματα που αφορούν στις δοκιμές που σχετίζονται με τα θερμοκήπια, συμμετέχει και η ερευνητική ομάδα του Εργαστηρίου Γεωργικών Κατασκευών και Ελέγχου Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας με Διευθυντή τον Καθηγητή Νικόλαο Κατσούλα. Το Εργαστήριο Γεωργικών Κατασκευών κ ΕΠ έχει στελέχη με περισσότερα από 30 χρόνια εμπειρίας σε θέματα θερμοκηπίων και συμμετοχή σε δεκάδες ερευνητικά προγράμματα παγκόσμιου κύρους. Στο πλαίσιο του έργου την περίοδο αυτή και μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου του 2026 θα αξιολογούνται στις εγκαταστάσεις του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στο Βελεστίνο παράλληλα δύο καλλιέργειες: Καλλιέργεια τομάτας και καλλιέργεια αγγουριού σε θερμοκήπια με διαφορετική τεχνολογική στάθμη: (1) στο έδαφος σε θερμοκήπιο με σύστημα άρδευσης και αερισμού (2) σε υδροπονικό θερμοκήπιο εξοπλισμένο με συστήματα ελέγχου κλίματος, αερισμού, δροσισμού, μείωσης απωλειών ενέργειας, αυτοπαραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από φωτοβολταικά, εντομοπροστασίας και αυτοματοποιημένης άρδευσης και λίπανσης με κλειστό υδροπονικό σύστημα. Θα γίνονται καταγραφές όλων των εισροών και εκροών προκειμένου να δοθεί η δυνατότητα συγκριτικής αξιολόγησης των δύο συστημάτων και του τελικού οικονομικού αποτελέσματος.
Υπάρχει, τέλος, προσθέτει ο κ. Κατσούλας, ένας παράγοντας που συχνά υποτιμάται: η εκπαίδευση. Για να καταλήξει τονίζοντας:
«Η εκπαίδευση του παραγωγού δεν είναι το τελευταίο στάδιο της τεχνολογικής μετάβασης. Είναι μέρος της ίδιας της μετάβασης. Ακόμη και το καλύτερο σύστημα αισθητήρων ή αυτοματισμού θα αποτύχει εάν ο χρήστης δεν καταλαβαίνει τι μετρά, γιατί το μετρά και πώς πρέπει να αξιοποιήσει την πληροφορία.
Γι’ αυτό η εκπαίδευση πρέπει να γίνεται όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα σε πραγματικές παραγωγικές συνθήκες. Ο παραγωγός πρέπει να βλέπει τη λύση να λειτουργεί, να τη χρησιμοποιεί ο ίδιος, να θέτει ερωτήματα και να συγκρίνει το αποτέλεσμα με τη μέχρι σήμερα πρακτική του. Έτσι δημιουργείται εμπιστοσύνη καθώς χωρίς εμπιστοσύνη δύσκολα υπάρχει πραγματική υιοθέτηση.
Στο πλαίσιο του έργου, υπάρχει ανοιχτή πρόσκληση προς τους παραγωγούς, τους ενδιαφερόμενους επενδυτές και το κοινό να επισκεφτούν (μετά από συνεννόηση με τον διευθυντή του εργαστηρίου) στις θερμοκηπιακές εγκαταστάσεις του Εργαστηρίου Γεωργικών Κατασκευών κ ΕΠ στο Αγρόκτημα του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στο Βελεστίνο κατά τη διάρκεια των δοκιμών, να συμμετέχουν στη διαδικασία και να αποκτήσουν βιωματική γνώση σε πραγματικές συνθήκες παραγωγής, να εκπαιδευτούν στις νέες τεχνολογίες που δοκιμάζονται και να τις αξιολογήσουν οι ίδιοι».
ΑΠΕ-ΜΠΕ – Αποστόλης Ζώης/ photo: pixabay
