Το όργανο που ακούγεται είναι ο αυλός, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πνευστά της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Ο αρχαίος αυλός δεν ήταν φλογέρα, όπως συχνά υπονοεί η μετάφραση της λέξης. Συνήθως αποτελούνταν από δύο σωλήνες και χρησιμοποιούσε γλωσσίδια για την παραγωγή του ήχου, με τρόπο που θυμίζει περισσότερο όργανα όπως το όμποε. Οι δύο σωλήνες μπορούσαν να παίζονται ταυτόχρονα, δημιουργώντας έναν ήχο γεμάτο και έντονο.

Στην αρχαιότητα ο αυλός συνόδευε τελετές, πομπές, θεατρικές παραστάσεις, ακόμα και πολεμικές συρράξεις, ενώ ακουγόταν και σε αθλητικές και κοινωνικές εκδηλώσεις. Η δερμάτινη ταινία που φαίνεται σε ορισμένες απεικονίσεις παικτών ονομάζεται φορβειά. Περνούσε γύρω από το κεφάλι και το πρόσωπο, στηρίζοντας τα μάγουλα και βοηθώντας τον μουσικό να διατηρεί σταθερή θέση των τμημάτων του αυλού και πίεση κατά την απαιτητική εκτέλεση του οργάνου. Χάρη σε αυτή την ευρηματική κατασκευή, ο μουσικός μπορεί να εφαρμόζει την απαιτητική τεχνική της κυκλικής αναπνοής, εισπνέοντας από τη μύτη, ενώ ταυτόχρονα διοχετεύει σταθερά αέρα στους δύο αυλούς, παράγοντας έναν συνεχή, υπνωτιστικό ήχο χωρίς καμία παύση. Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι η φορβειά χρησιμοποιούνταν πάντοτε ή ότι εξυπηρετούσε αποκλειστικά αυτόν τον σκοπό.

Τα μυστικά της φορβειάς και γιατί απαγορευόταν στα συμπόσια

Το σύστημα από δερμάτινους ιμάντες, έδενε σφιχτά γύρω από τα μάγουλα, το στόμα και την κορυφή του κεφαλιού. Η φορβειά αποτελούσε ένα από τα πιο ευρηματικά, αλλά και απαιτητικά εργαλεία της αρχαίας μουσικής τέχνης. Η ίδια η ονομασία του μαρτυρά το χιούμορ αλλά και την ωμή ειλικρίνεια των αρχαίων Ελλήνων. Η λέξη φορβειά σήμαινε αρχικά το δερμάτινο καπίστρι με το οποίο έδεναν στα άλογα και τα γαϊδούρια τον σάκο της τροφής τους. Επειδή ο ιμάντας του μουσικού θύμιζε έντονα αυτό το εξάρτημα των υποζυγίων, οι αρχαίοι του έδωσαν το συγκεκριμένο παρατσούκλι, το οποίο τελικά καθιερώθηκε στην επίσημη ορολογία του θεάτρου και των μουσικών αγώνων. Πίσω από την αλλόκοτη όψη της φορβειάς κρυβόταν μια καθαρά σωματική ανάγκη, καθώς το παίξιμο του διπλού αυλού ήταν κυριολεκτικά επικίνδυνο για τον ανθρώπινο οργανισμό. Το όργανο απαιτούσε τεράστια πίεση αέρα για πολλές ώρες, ειδικά στους Ολυμπιακούς και Πυθικούς Αγώνες ή τις πολεμικές πορείες. Χωρίς εξωτερική στήριξη, τα μάγουλα των καλλιτεχνών φούσκωναν ανεξέλεγκτα, οι μύες του προσώπου χαλάρωναν μόνιμα και υπήρχε σοβαρός κίνδυνος να σκιστούν τα χείλη ή να σπάσουν τα αιμοφόρα αγγεία. Το δερμάτινο λουρί λειτουργούσε σαν ένας ισχυρός αθλητικός επίδεσμος που συγκρατούσε τους μυς και διοχέτευε όλη την πίεση απευθείας στα καλάμια του οργάνου.

Εξίσου καθοριστικό ρόλο στη χρήση της φορβειάς έπαιζε η αρχαιοελληνική αντίληψη περί αισθητικής και ομορφιάς. Οι αρχαίοι θεωρούσαν το παραμορφωμένο, φουσκωμένο πρόσωπο ενός αυλητή εξαιρετικά άσχημο θέαμα. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η ίδια η θεά Αθηνά εφηύρε τον αυλό, αλλά όταν είδε το είδωλό της στο νερό ενός ποταμού και παρατήρησε πόσο αλλοιωνόταν το πρόσωπό της καθώς φυσούσε, αηδίασε και πέταξε το όργανο μακριά. Οι επαγγελματίες μουσικοί λοιπόν φορούσαν τον δερμάτινο ιμάντα και για λόγους αξιοπρέπειας, ώστε να κρύβουν την παραμόρφωση του προσώπου από τα βλέμματα των θεατών. Το πιο παράδοξο στοιχείο της ιστορίας της φορβειάς είναι πως η χρήση της απαγορευόταν αυστηρά στα ιδιωτικά συμπόσια. Επιτρεπόταν σχεδόν αποκλειστικά σε μεγάλους δημόσιους αγώνες, υπαίθριες τελετές και ανοιχτά θέατρα, όπου ο ήχος έπρεπε να ταξιδέψει σε μεγάλες αποστάσεις. Ο λόγος της απαγόρευσης ήταν καθαρά ακουστικός, καθώς το σφίξιμο του δέρματος αύξανε τόσο πολύ την πίεση και την ένταση της μουσικής, ώστε μέσα σε ένα κλειστό δωμάτιο συμποσίου ο ήχος γινόταν εκκωφαντικός και ανυπόφορος για τους καλεσμένους.

Η κατασκευή της φορβειάς απαιτούσε ειδική τεχνογνωσία. Οι αρχαίοι τεχνίτες επέλεγαν ανθεκτικό δέρμα αλόγου ή βοδιού, το οποίο έβραζαν και μούλιαζαν σε λάδι, ώστε να παραμένει μαλακό στο δέρμα του καλλιτέχνη, χωρίς όμως να τεντώνει ούτε χιλιοστό, κάτω από την πίεση της αναπνοής. Έτσι, αυτό το παράξενο δερμάτινο λουρί κατάφερε να μετατρέψει τον ανθρώπινο οργανισμό σε ένα πανίσχυρο μουσικό όργανο, χαρίζοντας στην αρχαία Ελλάδα τον επιβλητικό ήχο που συνόδευσε τις μεγαλύτερες στιγμές του πολιτισμού της. Η ανακατασκευή τέτοιων οργάνων βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικές ενδείξεις. Οι σύγχρονοι κατασκευαστές μελετούν τις διαστάσεις σωλήνων και εξαρτημάτων που έχουν διασωθεί, αλλά και πειραματίζονται με υλικά και τεχνικές, ώστε να προσεγγίσουν τον ήχο και τον τρόπο που έπαιζαν το όργανο στην αρχαιότητα.

Δεν υπάρχει ένα μοναδικό μοντέλο αυλού που να αντιπροσωπεύει όλες τις εποχές και τις περιοχές του αρχαίου κόσμου. Το όργανο που ακούγεται στο βίντεο δεν είναι μια απλή απομίμηση, αλλά αποτέλεσμα βαθιάς αρχαιολογικής έρευνας και ακριβών μετρήσεων πάνω σε αυθεντικά ευρήματα. Για να επιτευχθεί η πιστή αναπαραγωγή της ακουστικής της αρχαιότητας, οι σύγχρονοι κατασκευαστές χρησιμοποιούν ακριβώς τα ίδια φυσικά υλικά που επέλεγαν οι αρχαίοι τεχνίτες. Οι αυλοί σκαλίζονται με μεγάλη ακρίβεια από μεσογειακό καλάμι, σκληρά και πυκνά ξύλα, όπως ο έβενος και ο λωτός ή ακόμα και από ζωικό οστό, χαρίζοντας στο όργανο τη χαρακτηριστική διαπεραστική και βαθιά χροιά του.

Η πόλη της Ματέρα προσφέρει ένα ιδιαίτερο σκηνικό για αυτή την προσπάθεια. Στο Μουσείον της πόλης, έναν χώρο που συνδυάζει την ιδέα του ζωντανού μουσείου με ένα δημιουργικό εργαστήριο, πραγματοποιούνται δράσεις και εργαστήρια αφιερωμένα στην αρχαία μουσική. Δεν είναι μια απλή αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά ένας τρόπος να ακουστεί ξανά, έστω μέσα από σύγχρονες ανακατασκευές, ένα όργανο που για αιώνες είχε κεντρική θέση στην ελληνική μουσική. Και όταν ο ήχος του αντηχεί σε ένα ιστορικό πέτρινο σκηνικό, η ιστορία παύει να είναι μόνο εικόνα σε ένα μουσείο, αλλά γίνεται μουσική, ανάσα και ζωντανή εμπειρία.

Δείτε το βίντεο ΕΔΩ

^{photo: pixabay}