Η πόλη ιδρύθηκε γύρω στο 631 π.Χ. από Θηραίους αποίκους με ηγέτη τον Βάττο, δημιουργώντας έναν ακμάζοντα πολιτισμό, ανάμεσα στη Μεσόγειο και την αφρικανική ενδοχώρα. Στην καρδιά αυτής της μητρόπολης, μέσα στον κεντρικό χώρο της Αγοράς, όπου χτυπούσε η καρδιά της ζωής των πολιτών, στέκει ένα μνημείο που συνδέει άρρηκτα την πολιτική εξουσία με τη θαλάσσια ηγεμονία: Το Ναυτικό Μνημείο της Κυρήνης.
Πρόκειται για ένα εξαιρετικό μαρμάρινο πλοίο, που λαξεύτηκε στην ξηρά χωρίς να έχει αγγίξει ποτέ το νερό. Η πλώρη του, διακοσμημένη με δελφίνια και θαλάσσιες θεότητες, χρησιμεύει ως βάση για μια γυναικεία μορφή, της οποίας τα ενδύματα κολλάνε στο σώμα σαν ο άνεμος να φυσάει ακόμα εναντίον της. Αν και το κεφάλι της δεν έχει διασωθεί και δεν διακρίνονται φτερά, η μορφή αυτή, που συχνά αναφέρεται ως Νίκη, παραμένει ανώνυμη, όπως και η συγκεκριμένη ναυμαχία που σχεδιάστηκε να απαθανατίσει.
Το μνημείο χρονολογείται στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ. και συνδέεται άμεσα με την περίοδο των Πτολεμαίων, της ελληνιστικής δυναστείας που κυβερνούσε την Αίγυπτο από την Αλεξάνδρεια. Η επικρατέστερη ιστορική ερμηνεία το συσχετίζει με τον Πτολεμαίο Γ’ Ευεργέτη και τη σύζυγό του Βερενίκη Β’, η οποία καταγόταν από την Κυρήνη. Ο γάμος αυτός ενσωμάτωσε την περιοχή στην πτολεμαϊκή σφαίρα επιρροής, επηρεάζοντας τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, αν και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για την ασφαλή ταυτοποίηση της ακριβούς ναυτικής σύγκρουσης.
Η γυναικεία μορφή στην πλώρη έχει προκαλέσει εκτεταμένες συζητήσεις μεταξύ των αρχαιολόγων. Η απουσία πτερύγων και τα ίχνη που υποδηλώνουν την ύπαρξη κράνους έχουν οδηγήσει ορισμένους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για την Αθηνά ή την Αθηνά Νίκη. Παρά την αισθητική συγγένεια με τη διάσημη Νίκη της Σαμοθράκης, το μνημείο της Κυρήνης θεωρείται αρχαιότερο, χωρίς να τεκμηριώνεται άμεση εξάρτηση μεταξύ των δύο γλυπτικών έργων.
Η τοποθέτηση του μαρμάρινου πλοίου στο κέντρο της Αγοράς εξυπηρετούσε έναν σαφή ιδεολογικό στόχο. Υπενθύμιζε καθημερινά στους κατοίκους, ότι η προστασία και η ευημερία της πόλης εξαρτώνταν από τους θαλάσσιους δρόμους και τη ναυτική ισχύ των Πτολεμαίων, ακόμη κι όταν τα πολεμικά πλοία και οι ηγεμόνες βρίσκονταν μακριά.
Σήμερα, αν και η γυναικεία μορφή έχει χάσει το κεφάλι της και η ακριβής μάχη παραμένει άγνωστη, η πτύχωση του ενδύματος διατηρεί την αίσθηση της κίνησης. Ο άνεμος που αποτύπωσε ο αρχαίος γλύπτης στο μάρμαρο συνεχίζει να φουσκώνει τα πανιά ενός συμβολικού πλοίου, κατασκευασμένου ώστε να μην σαλπάρει ποτέ.
