Πρόκειται για τον περίφημο Κρατήρα του Δερβενίου, ένα περίτεχνο χάλκινο σκεύος, ύψους 90 εκατοστών που κατασκευάστηκε γύρω στο 330 π.Χ., με τις εκτιμήσεις των ειδικών να τοποθετούν το εργαστήριο παραγωγής του στην αρχαία Αθήνα. Η μοναδική χρυσή του ανταύγεια δεν οφείλεται σε κάποια τεχνική επιχρύσωσης, αλλά αποτελεί ένα πραγματικό τεχνολογικό επίτευγμα της εποχής, καθώς επιτεύχθηκε μέσω μιας ακριβούς πρόσμιξης χαλκού με περίπου 15% κασσίτερο.

Η επιβίωση ενός τόσο μεγάλου χάλκινου αγγείου μέχρι τις μέρες μας αποτελεί ένα θαύμα, καθώς η συντριπτική πλειονότητα των παρόμοιων αντικειμένων της αρχαιότητας καταστράφηκε και έλιωσε για την κατασκευή όπλων ή νομισμάτων κατά τη διάρκεια των αιώνων. Ο συγκεκριμένος κρατήρας κατάφερε να διασωθεί εντελώς ανέπαφος, επειδή χρησιμοποιήθηκε ως ταφική υδρία σε έναν ασύλητο μακεδονικό τάφο στην περιοχή του Δερβενίου, κοντά στη Θεσσαλονίκη, όπου και ανακαλύφθηκε το 1962. Σήμερα, το σπάνιο αυτό μνημείο τέχνης και μηχανικής, φιλοξενείται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, μαγνητίζοντας τα βλέμματα των επισκεπτών και των ερευνητών από όλο τον κόσμο.

Διονυσιακή λατρεία και το ιερό γαμήλιο ανάγλυφο

Η επιφάνεια του κρατήρα είναι καλυμμένη από μια εξαιρετικά λεπτομερή και ζωντανή ανάγλυφη διακόσμηση που αποτελεί έναν πραγματικό ύμνο στον θεό Διόνυσο και την κυριαρχία του πάνω στη ζωή και τον θάνατο. Στο κέντρο της κύριας όψης δεσπόζει ο ιερός γάμος του Διονύσου και της Αριάδνης. Ο θεός εικονίζεται νεαρός και γυμνός, καθισμένος πάνω σε έναν βράχο, έχοντας απλώσει με οικειότητα το πόδι του πάνω στον μηρό της συζύγου του, η οποία τον κοιτάζει με μια χαρακτηριστική νυφική κίνηση, ανασηκώνοντας το πέπλο της.

Γύρω από το θεϊκό ζευγάρι ξετυλίγεται ο διονυσιακός θίασος σε κατάσταση απόλυτης έκστασης. Μαινάδες που χορεύουν με ανεμίζοντα ενδύματα, έξαλλοι Σάτυροι και άγρια ζώα, συμπληρώνουν το γεμάτο ερωτισμό και δυναμισμό σκηνικό. Ανάμεσα στις μορφές ξεχωρίζει ένας γενειοφόρος κυνηγός, ο οποίος φοράει μόνο ένα σανδάλι και έχει ταυτιστεί από τους μελετητές με τον μυθικό βασιλιά Πενθέα. Στο πάνω μέρος του αγγείου, επάνω στους «ώμους» του κρατήρα, κάθονται τέσσερα ξεχωριστά χυτά χάλκινα ειδώλια: ένας νεαρός Διόνυσος με μια εξαντλημένη Μαινάδα στη μία πλευρά, και ένας κοιμώμενος Σειληνός με μια Μαινάδα που κρατά ένα φίδι στην άλλη.

Ο ασύλητος τάφος και οι κρυμμένοι θησαυροί

Ο κρατήρας εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια ανασκαφών στον λεγόμενο Τάφο Β της νεκρόπολης του Δερβενίου. Ήταν τοποθετημένος απευθείας στο έδαφος, στο κέντρο ενός πλούσιου κιβωτιόσχημου τάφου, που ανήκε σε έναν άνδρα αριστοκρατικής καταγωγής. Στο εσωτερικό του κρατήρα φυλάσσονταν τα απανθρακωμένα οστά του νεκρού, ο οποίος, σύμφωνα με μια αργυρή επιγραφή που είναι χαραγμένη στο χείλος του αγγείου, ονομαζόταν Αστιούνειος, γιος του Αναξαγόρα από τη Λάρισα.

Το εσωτερικό του τάφου έκρυβε περισσότερα από εκατό πολύτιμα αντικείμενα και κτερίσματα που συνόδευαν τον Θεσσαλό ευγενή στο μεταθανάτιο ταξίδι του. Ανάμεσά τους ξεχώριζαν ένα χρυσό νόμισμα της εποχής του Φιλίππου Β΄, ένα χρυσό δαχτυλίδι, χρυσές καρφίτσες και ένα περίτεχνο στεφάνι από επίχρυσο μπρούντζο. Ωστόσο, η μεγαλύτερη αρχαιολογική έκπληξη της ανασκαφής ήταν η ανακάλυψη του διάσημου Παπύρου του Δερβενίου στα υπολείμματα της νεκρικής πυράς, ο οποίος αναγνωρίζεται σήμερα ως το αρχαιότερο σωσμένο «βιβλίο» της Ευρώπης.

Το μυστικό της αρχαίας μεταλλουργίας

Η κατασκευή του Κρατήρα του Δερβενίου αποτελεί ένα ανυπέρβλητο δείγμα της αρχαίας τορευτικής τέχνης, δηλαδή της επεξεργασίας μετάλλου σε ανάγλυφο. Το σώμα του αγγείου δεν χύθηκε σε καλούπι, αλλά σφυρηλατήθηκε με απίστευτη δεξιοτεχνία από δύο μεγάλα φύλλα χαλκού, τα οποία ενώθηκαν στο σημείο όπου ο λαιμός συναντά τους ώμους του βάζου.

Το μεγάλο μυστικό της χρυσής του λάμψης κρύβεται στην ακριβή χημική σύσταση του κράματος. Οι αρχαίοι τεχνίτες γνώριζαν ότι αυξάνοντας το ποσοστό του κασσίτερου στο κράμα του ορείχαλκου περίπου στο 15%, το μέταλλο έχανε την κλασική κοκκινωπή ή καφέ απόχρωση του χαλκού και έπαιρνε ένα φωτεινό, λαμπερό κίτρινο χρώμα που μιμούνταν τέλεια τον χρυσό. Η επιλογή αυτή, σε συνδυασμό με την προσθήκη των χυτών στοιχείων, όπως οι ελικωτές λαβές που πλαισιώνονται από φίδια και μάσκες υποχθόνιων θεοτήτων, καθιστά τον κρατήρα ένα μοναδικό παγκόσμιο μνημείο, όπου η επιστήμη της μεταλλουργίας συνάντησε την υψηλή τέχνη.

Δείτε βίντεο ΕΔΩ και φωτογραφίες ΕΔΩ κι ΕΔΩ

^{photo: pixabay}