Μοιάζουν με αρχαιολογικά ευρήματα, που έχουν έρθει στο φως έπειτα από ανασκαφή. Έχουν ως πρώτη ύλη τους το μάρμαρο, την άμμο και τον πηλό, υλικά οικεία για την ανθρωπότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν προέρχονται από κάποιον πολιτισμό του παρελθόντος, αλλά από ένα μέλλον που δεν έχει συμβεί ακόμα.

Μια τεχνητή μήτρα, που αποσυνδέει τη γέννηση από το σώμα, ένα νευρωνικό εμφύτευμα με στόχο τη γνωστική ενίσχυση, ένας σαρωτής προσώπου που υπόσχεται να αποκαλύψει την κατάσταση της υγείας μας, είναι μερικές μόνο από τις μελλοντικές τεχνολογικές εξελίξεις που αποτελούν τμήμα της έκθεσης «Artefacts of the future» του Ομοσπονδιακού Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Ζυρίχης (ETH Zurich). Η έκθεση παρουσιάζεται για πρώτη φορά παγκοσμίως στο φουαγιέ της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, στο πλαίσιο του φεστιβάλ «SNF Nostos» και θέτει θεμελιώδη ερωτήματα σχετικά με την ανθρώπινη φύση, την ελεύθερη βούληση, την τεχνολογική ανάπτυξη και τα όριά της.

Οι εξελίξεις στους τομείς της Τεχνητής Νοημοσύνης, της Γενετικής και της Βιοϊατρικής Μηχανικής δεν περιορίζονται πλέον στα ερευνητικά εργαστήρια. Εισέρχονται όλο και περισσότερο στην καθημερινή ζωή, διαμορφώνοντας πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας, από την εγκυμοσύνη, τη διάγνωση και τη θεραπεία έως τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το σώμα, την ταυτότητα και τα όρια της ανθρώπινης βούλησης.

Αυτές οι τεχνολογίες εγείρουν ερωτήματα που δεν είναι μόνο τεχνικά ή ιατρικά, αλλά και ηθικά, κοινωνικά και πολιτικά και μας προκαλούν να σκεφτούμε προσεκτικά τη συμβίωσή μας με την τεχνολογία και τις αξίες που πρέπει να καθοδηγούν την καινοτομία.

Τα έργα της έκθεσης δημιουργήθηκαν από καλλιτέχνες από όλη την Ευρώπη σε συνεργασία με ερευνητές του «Health Ethics & Policy Lab» του κορυφαίου πανεπιστημίου ETH Zurich. Την πρωτοβουλία είχε η Έφη Βαγενά, καθηγήτρια Βιοηθικής στο ETH Zurich, επικεφαλής του συγκεκριμένου εργαστηρίου, αντιπρόεδρος για τη Μεταφορά Γνώσης και τις Εταιρικές Σχέσεις και τέως πρόεδρος της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής.

Το βασικό μήνυμα της έκθεσης, όπως εξηγεί η κ. Βαγενά στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, είναι «το πώς θα ενεργοποιηθούμε ως πολίτες. Οι διάφορες τεχνολογίες εισέρχονται στη ζωή μας και ο κόσμος έχει την εντύπωση ότι το μέλλον είναι δεδομένο. Δημιουργείται ένα παθητικό κλίμα στον πολίτη και εμείς προσπαθούμε να πούμε ότι ο πολίτης πρέπει να ενημερωθεί, να έχει άποψη, να κινητοποιηθεί, όχι κατά της τεχνολογίας, αλλά με στόχο να διαμορφώσουμε μια τεχνολογία, η οποία ουσιαστικά μας ταιριάζει και προωθεί τα ενδιαφέροντά μας και τα δικαιώματά μας».

Καθώς η τεχνολογία εξελίσσεται με γρήγορους ρυθμούς, συνεχίζει η κ. Βαγενά, «πρέπει να είμαστε σε επαγρύπνηση και η ενεργοποίηση των πολιτών είναι πιο σημαντική από ό,τι σε φάσεις της τεχνολογικής μας εξέλιξης, όπου υπήρχε λίγο περισσότερος χρόνος για να σκεφτούμε, να τα δεχτούμε όλα αυτά, να τα επεξεργαστούμε ή να τα απορρίψουμε».

Επίσης, η ίδια διαπιστώνει ότι υπάρχει αρκετή φοβία γύρω από πολλά θέματα της τεχνητής νοημοσύνης, «ενώ ουσιαστικά αυτό που βλέπουμε είναι σαν μια συμβίωση, μια ωραία συμβίωση μεταξύ των ανθρώπων και της τεχνητής νοημοσύνης. Θεωρώ ότι χρειάζεται να δουλέψουμε λίγο αυτή τη φοβία, η οποία έχει να κάνει κιόλας με το ότι ο κόσμος μερικές φορές δεν καταλαβαίνει πολύ καλά τι γίνεται, ποιες είναι οι εφαρμογές, ποια ρίσκα έχουν, αλλά και ποια οφέλη έχουν».

Ευθύνη υπάρχει και από την πλευρά των επιστημόνων, «να έρθουν σε πιο άμεση επαφή με τον κόσμο, με τρόπους που είναι πιο ενδιαφέροντες για το ευρύ κοινό, ίσως και λίγο πιο διαφορετικοί», όπως υπογραμμίζει η κ. Βαγενά. Στο πλαίσιο αυτό, το ερευνητικό εργαστήριό της στο ETH Zurich συμμετέχει συχνά σε εκδηλώσεις και εργαστήρια, ενώ έχει επιλέξει να οπτικοποιεί και δυσνόητα θέματα, όπως της ιδιωτικότητας, της προστασίας των δεδομένων, της συναίνεσης, ώστε να είναι γίνονται πιο ενδιαφέροντα στο κοινό.

Έργα που συνομιλούν με το κοινό

Τα επτά έργα που παρουσιάζονται στην έκθεση καλύπτουν όλη την πορεία της ανθρώπινης ζωής, από τη γέννηση ως τον θάνατο. Τον επισκέπτη υποδέχεται η τεχνητή μήτρα και στη συνέχεια παρουσιάζονται έργα σχετικά με τα νευρωνικά εμφυτεύματα, τη σάρωση του προσώπου μας για να εντοπιστεί η ψυχική και ευρύτερη υγεία μας, την κυτταρική αναγέννηση για λόγους μακροζωίας, την πρόγνωση της μελλοντικής υγείας μας με βάση την τεχνητή νοημοσύνη και τη χρήση των καλών βακτηριδίων για προστασία της υγείας. Η έκθεση ολοκληρώνεται με την ψηφιακή εκδοχή του εαυτού μας που μπορεί να δημιουργηθεί μετά θάνατον με βάση το ψηφιακό αποτύπωμά μας.

Όλα τα έργα έχουν σχεδιαστεί με τη σχεδιαστική πρακτική του «speculative design», που αφορά στη διαμόρφωση προτάσεων σχετικών με κρίσιμα ζητήματα τα οποία ενδέχεται να προκύψουν στο μέλλον.

Τα έργα θυμίζουν αρχαιολογικά ευρήματα, σαν να έχουν ανακαλυφθεί από έναν αρχαιολόγο του μέλλοντος. Ο στόχος της κ. Βαγενά ήταν να δημιουργήσει μια σύνδεση με την ελληνική ιστορία, «με την ιστορία των αξιών, με την ελληνική φιλοσοφία, με την αρχή της Δημοκρατίας, με όλες αυτές τις βαθιά ελληνικές αξίες, οι οποίες έχουν προωθήσει και την επιστήμη όπως την ξέρουμε σήμερα».

Τα αντικείμενα είναι εκτυπωμένα σε τρισδιάστατη μορφή, με πρώτη ύλη γήινα υλικά που έχουν διαμορφώσει την ευρωπαϊκή τέχνη και αρχιτεκτονική: πηλό, άμμο και πέτρα, ενώ σε κάποια από τα έργα έχει επιλεγεί μια καινοτόμα διαδικασία τρισδιάστατης εκτύπωσης που αναπτύχθηκε στο ETH Zurich και μετατρέπει τη μαρμαρόσκονη σε στερεά μορφή.

Ενδιαφέρον είναι επίσης το γεγονός ότι τα αντικείμενα δεν είναι σιωπηλά. Σαρώνοντας έναν κωδικό QR, οι επισκέπτες αλληλεπιδρούν με τα εκθέματα μέσω ενός μεγάλου γλωσσικού μοντέλου που αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το Εργαστήριο Διαδραστικής Οπτικοποίησης και Επαύξησης της Νοημοσύνης του ETH Zurich. «Η συνομιλία δεν είναι προβλέψιμη, είναι ανοιχτή», εξηγεί η Έφη Βαγενά. Κάθε αλληλεπίδραση αφήνει ένα «ηθικό αποτύπωμα», ένα ψηφιακό ίχνος που δείχνει πώς αντιλαμβάνεται το κοινό το οραματιζόμενο μέλλον.

Την καλλιτεχνική διεύθυνση και την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφει η δρ Τζοάνα Σλέι (Joanna Sleigh), επιστημονική συνεργάτιδα του εργαστηρίου «Health Ethics & Policy Lab». Τα έργα έχουν φιλοτεχνήσει οι Νικόλας Αθανασόπουλος, Ερζέ Ντιναράμα (Erze Dinarama) και Ιάκοπο Νέρι (Iacopo Neri), Όλαφ Έγκνερ (Olaf Egner), Τζοάνα Τζόνσον (Johanna Jonsson) και Τζέσικα Λάντιν (Jessica Lundin), Ρίτσαρντ Μπέκετ (Richard Beckett), Λεβέντ Οζρού (Levent Ozruh) και Πιέτρο Οντάλια (Pietro Odaglia), Χανγκτσουάν Γουέι (Hangchuan Wei) και Γιαν Κοντάλα (Jan Contala) και Μασιμιλιάνο Πελέτι (Massimiliano Pelletti).

Η έκθεση, που δημιουργήθηκε με την υποστήριξη του Ιδρύματος «Σταύρος Νιάρχος» παρουσιάζεται στο πλαίσιο του φεστιβάλ «SNF Nostos», με το οποίο γιορτάζονται τα 30 χρόνια κοινωφελούς δράσης του Ιδρύματος. Η έκθεση, όπως και όλο το φεστιβάλ συνεχίζονται μέχρι αυτή την Κυριακή 28 Ιουνίου.

ΑΠΕ-ΜΠΕ-Μαρία Κουζινοπούλου/photo: pixabay