Στο σουηδικό νησί Öland στη Βαλτική Θάλασσα βρίσκεται μια κυκλική πέτρινη κατασκευή που αφηγείται αιώνες ανθρώπινης κατοίκησης, από την Εποχή του Σιδήρου έως τον Μεσαίωνα, και που τον 20ό αιώνα έγινε ένα συναρπαστικό ταξίδι στο παρελθόν για χιλιάδες επισκέπτες. Το φρούριο Eketorp είναι, στην πραγματικότητα, το μόνο από τα 19 γνωστά προϊστορικά φρούρια στο Öland που έχει ανασκαφεί πλήρως, ένα έργο που αποκάλυψε περισσότερα από 24.000 αντικείμενα.

Η ιστορία του Έκετορπ ξεκινά γύρω στο έτος 400 μ.Χ. , κατά τη διάρκεια μιας περιόδου της Σκανδιναβικής Εποχής του Σιδήρου, όταν οι κάτοικοι του Έλαντ ήταν ήδη σε επαφή με τους Ρωμαίους και άλλους ευρωπαίους λαούς. Οι ιθαγενείς έχτισαν την αρχική οχύρωση, έναν πέτρινο δακτύλιο διαμέτρου περίπου 57 μέτρων. Ο κυκλικός σχεδιασμός του δεν ήταν τυχαίος. Σε ένα τόσο επίπεδο έδαφος, μια επίθεση μπορούσε να προέλθει από οποιαδήποτε κατεύθυνση και το κυκλικό σχήμα ήταν η τέλεια άμυνα.

Οι αρχαιολόγοι αναφέρονται σε αυτή την πρώτη φάση ως Εκετόρπ Ι. Πιστεύεται ότι αυτό το αρχικό οχυρό χρησίμευε ως τόπος συγκέντρωσης για θρησκευτικές τελετές και, κυρίως, ως καταφύγιο για την τοπική αγροτική κοινότητα όταν εμφανιζόταν ένας εξωτερικός εχθρός. Η ζωή εντός των τειχών του ήταν οργανωμένη σε μικρά κελιά ή δομές, μερικά στο κέντρο του δακτυλίου και άλλα ενσωματωμένα στο ίδιο το τείχος.

Περίπου έναν αιώνα αργότερα, το φρούριο μεταμορφώθηκε. Οι πέτρες από το παλιό τείχος μετακινήθηκαν προς τα έξω για να κατασκευαστεί μια νέα, πολύ μεγαλύτερη κυκλική κατασκευή, διαμέτρου περίπου 80 μέτρων . Αυτή η δεύτερη φάση, η Έκετορπ II, στέγαζε περίπου πενήντα από αυτά τα μεμονωμένα κελιά. Είχε γίνει ένας οχυρωμένος οικισμός αγροτών, μια μόνιμη κοινότητα προστατευμένη πίσω από τα τείχη του.

Ωστόσο, μέχρι τα μέσα του 7ου αιώνα μ.Χ., συνέβη κάτι ανεξήγητο. Το φρούριο εγκαταλείφθηκε. Οι λόγοι παραμένουν ένα μυστήριο που η αρχαιολογία δεν έχει καταφέρει να αποκαλύψει πλήρως. Η σιωπή κυρίευσε το Εκετόρπ για σχεδόν 400 χρόνια, μέχρι που, στις αρχές του 11ου αιώνα, η ζωή επέστρεψε.

Μεσαιωνική αναγέννηση
Το Εκετόρπ που επανεμφανίστηκε τον 11ο αιώνα ήταν διαφορετικό. Οι νέοι κάτοικοί του, αντί για τα αρχικά πέτρινα κελιά, έχτισαν ξύλινες κατασκευές στο εσωτερικό του. Επίσης, ανήγειραν ένα δεύτερο εξωτερικό αμυντικό τείχος, δημιουργώντας μια πολύ πιο τρομερή ομόκεντρη οχύρωση. Αυτό το μεσαιωνικό φρούριο, γνωστό ως Εκετόρπ III, δεν ήταν πλέον ένα απλό καταφύγιο για τους αγρότες.

Η έρευνα δείχνει ότι λειτούργησε ως ασφαλές μεσαιωνικό καταφύγιο και, αργότερα, ως φρουρά ιππικού, παίζοντας ρόλο στην ταραχώδη διαδικασία που οδήγησε στο σχηματισμό του βασιλείου της Σουηδίας. Η χρήση του έληξε γύρω στο 1240.

Ο μακρύς λήθαργος του Έκετορπ έληξε το 1964. Το Σουηδικό Συμβούλιο Εθνικής Κληρονομιάς ξεκίνησε μια μαζική αρχαιολογική ανασκαφή που θα διαρκούσε για μια δεκαετία, μέχρι το 1974. Ήταν μια πλήρης ανασκαφή, η μοναδική του είδους της ανάμεσα σε όλα τα φρούρια του Έλαντ, η οποία έφερε στο φως τις τρεις περιόδους κατοχής και τον τεράστιο αριθμό των περισσότερων από 24.000 αντικειμένων που σκιαγραφούν μια ζωντανή εικόνα της καθημερινής ζωής στο φρούριο.

Αλλά η ιστορία δεν σταμάτησε εκεί. Το 1978 ξεκίνησε μια φιλόδοξη ανακατασκευή. Το Έκετορπ έγινε το πρώτο μέρος στη Σουηδία όπου συνδυάστηκαν η αρχαιολογική ανακατασκευή, η πειραματική αρχαιολογία και η δημόσια εκπαίδευση. Το 1984, εγκαινιάστηκε ένα μουσείο μέσα στα ανακατασκευασμένα αρχαιολογικά σπίτια για να εκθέσει ένα μέρος των ευρημάτων.

Σήμερα, το φρούριο αποτελεί ένα πολυσύχναστο τουριστικό αξιοθέατο. Οι επισκέπτες που έρχονται σε αυτή τη γωνιά του νότιου Öland – που έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO – υποδέχονται προσωπικό ντυμένο με ιστορικές ενδυμασίες της περιόδου 400-650 μ.Χ. Μπορούν να δοκιμάσουν τοξοβολία, να ψήσουν ψωμί, να συμμετάσχουν σε εργαστήρια χειροτεχνίας και να περπατήσουν ανάμεσα στα ζώα που βόσκουν ελεύθερα μέσα και γύρω από το φρούριο.

Πρόκειται για μια ολοκληρωτική βύθιση στο παρελθόν με στόχο να ζωντανέψει την Εποχή του Σιδήρου και τον Μεσαίωνα χρησιμοποιώντας έργα ανακατασκευής, ξεναγήσεις, σχολικά προγράμματα, παιχνίδια ρόλων, πειράματα, χειροτεχνίες και κοινές δραστηριότητες εκείνων των περιόδων.

Το πηγάδι και ο τόπος θυσίας

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά μέσα στο φρούριο είναι το πηγάδι νερού, ένας από τους λόγους που δείχνει γιατί επελέγη αυτή η τοποθεσία. Αλλά ακριβώς έξω από τα τείχη του, στα ανατολικά, ξεδιπλωνόταν ένα από τα πιο συναρπαστικά και αμφιλεγόμενα κεφάλαια στην ιστορία του Εκετόρπ.

Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ότι σε μια αρχαία κοντινή λιμνοθάλασσα με βάλτο, οι κάτοικοι της Εποχής του Σιδήρου πραγματοποιούσαν τελετουργικές προσφορές στις θεότητές τους. Το υλικό που ανακτήθηκε στις ανασκαφές του 1973 και του 1986 αποτελούνταν από οστά από πολλά διαφορετικά ζώα: άλογα, βοοειδή, κατσίκες/πρόβατα και μεγάλο αριθμό ραβδίων φουντουκιάς. Τα πιο σημαντικά ήταν αυτά των αλόγων, που αντιπροσωπεύονται κυρίως από κρανία και οστά ποδιών.

Αυτό το εύρημα συνέδεσε τον Έκετορπ με μια τελετουργική πρακτική που έχει καταγραφεί σε άλλα μέρη της Σκανδιναβίας, όπως ο βάλτος Σκέδεμος, επίσης στο Έλαντ, όπου θυσιάστηκαν περίπου 100 άλογα. Για να καταδείξει αυτή την κρίσιμη και συχνά παραβλεπόμενη πτυχή της κοινωνίας της Εποχής του Σιδήρου, η ομάδα του μουσείου, που τότε διοικούνταν από το Μουσείο της Κομητείας Κάλμαρ, αποφάσισε το 2005 να πραγματοποιήσει μια πειραματική αρχαιολογική ανακατασκευή.

Βασισμένοι στα στοιχεία του Έκετορπ, σε μεσαιωνικές αφηγήσεις όπως αυτή του Άραβα εμπόρου αλ-Ταρτούσκι, και σε ανθρωπολογικές μελέτες νομαδικών λαών, ανακατασκεύασαν τον τόπο θυσίας. Η ανακατασκευή περιελάμβανε «δύο φρέσκα άλογα» που συμβόλιζαν την προσφορά εκείνης της χρονιάς από τους ανθρώπους της Εποχής του Σιδήρου. Τα κεφάλια αυτών των αλόγων τοποθετήθηκαν σε διαγώνιους στύλους και οι ουρές τους μπήκαν στο στόμα τους. Τα δέρματα των αλόγων, με τις οπλές ακόμα προσκολλημένες σε αυτά, τεντώθηκαν πίσω από τα κεφάλια τους.

Η αντίδραση ήρθε γρήγορα. Αρκετά παιδιά είδαν τα εκτεθειμένα κεφάλια και το μουσείο καταγγέλθηκε στην αστυνομία. Η υπόθεση πήγε στο δικαστήριο για φερόμενη παραβίαση των υγειονομικών κανονισμών για τα ζωικά υποπροϊόντα, αν και το μουσείο τελικά αθωώθηκε από όλες τις κατηγορίες.

Το προσωπικό του μουσείου υπερασπίστηκε την ενέργειά του υποστηρίζοντας ότι στόχος τους ήταν να παρουσιάσουν τον ρεαλισμό της Εποχής του Σιδήρου υπό την καθοδήγηση έμπειρων αρχαιολόγων. Επεσήμαναν ότι το Πειραματικό Κέντρο Lejre στη Δανία είχε επιδείξει παρόμοιες «θυσίες» από τη δεκαετία του 1970. Το λάθος τους, όπως παραδέχτηκαν ανοιχτά, ήταν ότι δεν ζήτησαν την απαιτούμενη άδεια από το Σουηδικό Συμβούλιο Γεωργίας, ένα λάθος που διόρθωσαν αμέσως αφαιρώντας τα κεφάλια μόλις ειδοποιήθηκαν.

Ωστόσο, η κάλυψη των μέσων ενημέρωσης επικεντρώθηκε στον εντυπωσιασμό. Ορισμένες εφημερίδες δημοσίευσαν τίτλους που χαρακτήριζαν την πρακτική ως «τρελές τελετουργίες των Βίκινγκ», παρά το γεγονός ότι η ανακατασκευή αναφερόταν σε μια περίοδο αρκετές εκατοντάδες χρόνια νωρίτερα.

Αυτό το επεισόδιο άνοιξε μια βαθιά συζήτηση σχετικά με τα όρια της ιστορικής ανασύνθεσης . Πόσο μακριά πρέπει να φτάσει κανείς για να παραμείνει πιστός στην ιστορία; Πρέπει το παρελθόν να μαλακώσει ώστε να γίνει πιο εύπεπτο για το σύγχρονο κοινό; Η ομάδα του Eketorp υποστήριξε σθεναρά: Είναι σημαντικό να δείξουμε όσο το δυνατόν περισσότερες πτυχές της κοινωνίας της Εποχής του Σιδήρου . Και πρόσθεσαν: Υποστηρίζουμε ότι είναι πιο σημαντικό να δείξουμε θάρρος και να προκαλέσουμε το κοινό παρά να προσφέρουμε μια εύκολα κατανοητή και απλοποιημένη εικόνα της Εποχής του Σιδήρου
Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει κίνδυνος στασιμότητας αν δείξουμε μόνο τη συμβατική, απλοποιημένη και προσαρμοσμένη εικόνα των προϊστορικών περιόδων . Για αυτούς, η συζήτηση και ο στοχασμός ήταν θεμελιώδες μέρος της εκπαιδευτικής τους αποστολής.

Από το 2019, ο δήμος Mörbylånga είναι υπεύθυνος για το Eketorp. Η πρώτη σεζόν υπό νέα διεύθυνση ήταν μεγάλη επιτυχία, με σχεδόν 39.000 επισκέπτες.

Το Εκετόρπ παραμένει σήμερα ένα μέρος όπου οι πέτρες μιλάνε, όπου οι επισκέπτες μπορούν να αγγίξουν την υφή του παρελθόντος και όπου η ιστορία δεν είναι απλώς κάτι που διαβάζεται σε ένα βιβλίο, αλλά κάτι που βιώνεται. Ένα φρούριο που εγκαταλείφθηκε και ξεχάστηκε, μόνο και μόνο για να διασωθεί και να ξαναχτιστεί, επιτρέποντάς μας να ακούσουμε, αιώνες αργότερα, την ηχώ όσων κάποτε το κατοικούσαν.

(ΠΗΓΗ: ΕΔΩ και ΕΔΩ)

(photo: pixabay)