Ήταν φθαρμένο, αποχρωματισμένο και γεμάτο σημάδια από την υγρασία. Για χρόνια θεωρούνταν ένα μάλλον ασήμαντο θραύσμα, μέχρι που ένας ερευνητής αναγνώρισε πάνω του λέξεις που παρέπεμπαν στον Όμηρο.

Ο δρ. Mark de Kreij του Πανεπιστημίου Radboud, εντόπισε το εύρημα κατά τη διάρκεια έρευνας σε αρχαία χειρόγραφα της βιβλιοθήκης. Η περαιτέρω μελέτη αποκάλυψε ότι το κείμενο προέρχεται από τη 12η ραψωδία της Οδύσσειας και χρονολογείται στον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ. Το θραύσμα, με καταλογογραφικό αριθμό Utrecht Gr. Ms. B6.39a, έχει διαστάσεις περίπου 6,6 επί 7,7 εκατοστά. Είναι γραμμένο και στις δύο πλευρές και αποτελεί ένα από τα περίπου 30 γνωστά θραύσματα της Οδύσσειας αυτής της περιόδου παγκοσμίως.

Ένα βιβλίο τσέπης πριν από 1.700 χρόνια

Το ιδιαίτερο στοιχείο της ανακάλυψης δεν βρίσκεται μόνο στην ηλικία του χειρογράφου. Σύμφωνα με τον De Kreij και το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, η περγαμηνή αποτελούσε πιθανότατα μέρος ενός μικρού κώδικα που περιείχε ολόκληρη την Οδύσσεια. Οι διαστάσεις του παραπέμπουν σε μια μικρή, φορητή έκδοση της Οδύσσειας, σχεδιασμένη πιθανότατα για να μεταφέρεται εύκολα και πιθανότατα βρισκόταν στην Αίγυπτο, στην περιοχή του Φαγιούμ, γύρω στο 300 μ.Χ. Η υπόθεση αυτή είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα γιατί δείχνει ότι ο Όμηρος δεν αποτελούσε απλώς αντικείμενο λόγιας μελέτης, αλλά μπορούσε να κυκλοφορεί και σε μικρές, φορητές εκδόσεις, εύκολες στη μεταφορά και τη χρήση.

Το εύρημα προέρχεται από συλλογή χειρογράφων που το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης απέκτησε στα μέσα του 20ού αιώνα από τους κληρονόμους του Γερμανού μελετητή Carl Schmidt. Το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής αποτελούνταν από πρώιμα χριστιανικά και κοπτικά χειρόγραφα, ενώ υπήρχαν επίσης ελληνικά και αιγυπτιακά κείμενα.

Η στιγμή που ο Ήλιος μαθαίνει για τα βόδια

Το απόσπασμα δεν προέρχεται από ένα τυχαίο σημείο του έπους. Βρισκόμαστε στο 12ο βιβλίο της Οδύσσειας, όταν ο Οδυσσέας βρίσκεται στους Φαίακες και αφηγείται τις περιπέτειές του μετά την αναχώρησή του από την Τροία. Οι σύντροφοί του έχουν φτάσει στο νησί του θεού Ήλιου, όπου βρίσκονται τα ιερά κοπάδια του. Ο Οδυσσέας τους έχει προειδοποιήσει να μην τα πειράξουν. Όμως, όταν ο ίδιος απομακρύνεται, οι άνδρες, εξαντλημένοι και πεινασμένοι, παραβιάζουν την εντολή του και σφάζουν τα ζώα. Το θραύσμα της Ουτρέχτης καταγράφει ακριβώς τη στιγμή που ο Ήλιος αντιλαμβάνεται τι έχει συμβεί. Ο θεός ζητά από τον Δία να τιμωρήσει τους υπαίτιους και η ιστορία οδηγείται στην καταστροφή του πλοίου και στον θάνατο όλων των συντρόφων του Οδυσσέα. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα σημείο καμπής του έπους: μετά την καταστροφή, ο Οδυσσέας μένει μόνος και η περιπλάνησή του πλησιάζει στην τελική της φάση.

Πώς έμεινε κρυμμένο τόσο καιρό;

Το πιο παράξενο στοιχείο της ιστορίας είναι ότι το εύρημα ήταν ήδη μέσα στη βιβλιοθήκη. Ο De Kreij το εντόπισε περίπου δύο χρόνια πριν από τη δημοσιοποίηση της είδησης, κατά τη διάρκεια συστηματικής έρευνας στην παλιά συλλογή. Το θραύσμα είχε αρχικά θεωρηθεί ένα ασήμαντο κείμενο του 7ου αιώνα. Η μικρή και πολύ προσεγμένη γραφή, όμως, κέντρισε την προσοχή του ερευνητή. Αναγνωρίζοντας χαρακτηριστικές λέξεις της ομηρικής γλώσσας, άρχισε να αναζητά την ακριβή προέλευση των στίχων.

Ένα αντικείμενο που είχε παραμείνει για περίπου επτά δεκαετίες σε πανεπιστημιακή συλλογή αποδείχθηκε ότι ήταν ένα σπάνιο τεκμήριο της αρχαίας διάδοσης του ομηρικού έπους. Η αξία του δεν βρίσκεται στο μέγεθός του αλλά στις πληροφορίες που προσφέρει. Κάθε αρχαίο χειρόγραφο μπορεί να βοηθήσει τους ειδικούς να κατανοήσουν καλύτερα πώς διαβαζόταν, αντιγραφόταν και κυκλοφορούσε ένα κείμενο στην αρχαιότητα. Στην περίπτωση της Οδύσσειας, το θραύσμα αποτελεί επιπλέον μαρτυρία ότι το έργο του Ομήρου εξακολουθούσε να κυκλοφορεί στην Αίγυπτο της ύστερης αρχαιότητας, αιώνες μετά τη δημιουργία του. Το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης επισημαίνει ότι είναι γνωστά περίπου 30 αντίστοιχα θραύσματα της Οδύσσειας από αυτή την περίοδο. Το συγκεκριμένο επομένως προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στο εξαιρετικά περιορισμένο υλικό που έχει διασωθεί.

Και υπάρχει μια ακόμη ειρωνική λεπτομέρεια, η σελίδα βρισκόταν πιθανότατα περίπου στη μέση του βιβλίου. Ο De Kreij θεωρεί ότι αυτό μπορεί να συνέβαλε στη διατήρησή της, καθώς οι εσωτερικές σελίδες προστατεύονταν περισσότερο από τη φθορά που επηρεάζει τις εξωτερικές.

Η ανακάλυψη έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Οδύσσεια έχει επιστρέψει έντονα στο διεθνές ενδιαφέρον, μεταξύ άλλων λόγω της κινηματογραφικής μεταφοράς του έργου από τον Christopher Nolan. Το ίδιο το Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης συνέδεσε την ανακοίνωση με τη νέα επικαιρότητα γύρω από το ομηρικό έπος. Ωστόσο, η πραγματική σημασία του ευρήματος είναι πολύ παλαιότερη και πιο σημαντική από τη σύγχρονη δημοσιότητα.

Δείτε φωτογραφία ΕΔΩ

^{photo: pixabay}