Παράλληλα με τις σωματικές αλλαγές όπως η μειωμένη δύναμη ή η πιο αργή κίνηση, πολλοί ηλικιωμένοι αντιμετωπίζουν δυσκολίες με τη μνήμη, την προσοχή και τις καθημερινές δραστηριότητες.

Οι ερευνητές έχουν αφιερώσει χρόνια προσπαθώντας να κατανοήσουν γιατί κάποιοι άνθρωποι παραμένουν διανοητικά οξυδερκείς, ενώ άλλοι επιδεινώνονται πιο γρήγορα. Ένας τρόπος θα μπορούσε να είναι η πολυγλωσσία, η ικανότητα δηλαδή να μιλάει κανείς περισσότερες από μία γλώσσες.

Όταν κάποιος γνωρίζει δύο ή περισσότερες γλώσσες, όλες αυτές οι γλώσσες παραμένουν ενεργές στον εγκέφαλο. Κάθε φορά που ένα πολύγλωσσο άτομο θέλει να μιλήσει, ο εγκέφαλος πρέπει να επιλέξει τη σωστή γλώσσα, αποτρέποντας παράλληλα την παρέμβαση των άλλων. Αυτή η συνεχής πνευματική άσκηση λειτουργεί λίγο σαν καθημερινή «εκγύμναση του εγκεφάλου» .

Η επιλογή μιας γλώσσας, η καταστολή των άλλων και η εναλλαγή μεταξύ τους ενισχύουν τα εγκεφαλικά δίκτυα που εμπλέκονται στην προσοχή και τον γνωστικό έλεγχο. Κατά τη διάρκεια μιας ζωής, οι ερευνητές πιστεύουν ότι αυτή η σταθερή πνευματική άσκηση μπορεί να βοηθήσει στην προστασία του εγκεφάλου καθώς μεγαλώνει.

Μελέτες που συγκρίνουν δίγλωσσους και μονόγλωσσους έχουν δείξει ότι τα άτομα που χρησιμοποιούν περισσότερες από μία γλώσσες ενδέχεται να διατηρούν καλύτερες γνωστικές δεξιότητες αργότερα στη ζωή τους. Ωστόσο, τα αποτελέσματα μεταξύ των μελετών δεν είναι συνεπή. Ορισμένες ανέφεραν σαφή πλεονεκτήματα για τους δίγλωσσους, ενώ άλλες βρήκαν μικρή ή καθόλου διαφορά.

Μια νέα, μεγάλης κλίμακας μελέτη προσφέρει τώρα ισχυρότερα στοιχεία και μια σημαντική πληροφορία: η ομιλία μίας επιπλέον γλώσσας φαίνεται χρήσιμη, αλλά η ομιλία αρκετών φαίνεται ακόμη καλύτερη.

Αυτή η μελέτη ανέλυσε δεδομένα από περισσότερους από 86.000 υγιείς ενήλικες ηλικίας 51 έως 90 ετών σε 27 ευρωπαϊκές χώρες. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μια προσέγγιση μηχανικής μάθησης, που σημαίνει ότι εκπαίδευσαν ένα υπολογιστικό μοντέλο για να ανιχνεύει μοτίβα σε χιλιάδες σημεία δεδομένων. Το μοντέλο εκτίμησε την ηλικία που φαινόταν κάποιος με βάση την καθημερινή λειτουργία, τη μνήμη, το επίπεδο εκπαίδευσης, την κίνηση και παθήσεις όπως καρδιακές παθήσεις ή απώλεια ακοής.

Η σύγκριση αυτής της «προβλεπόμενης ηλικίας» με την πραγματική ηλικία ενός ατόμου δημιούργησε αυτό που οι ερευνητές ονόμασαν «βιοσυμπεριφορικό χάσμα ηλικίας». Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ του πόσο χρονών είναι κάποιος και πόσο χρονών φαίνεται με βάση το σωματικό και γνωστικό του προφίλ.

Ένα αρνητικό χάσμα σήμαινε ότι κάποιος φαινόταν νεότερος από τη βιολογική του ηλικία. Ένα θετικό χάσμα σήμαινε ότι φαινόταν μεγαλύτερος.

Στη συνέχεια, η ομάδα εξέτασε πόσο πολύγλωσση ήταν κάθε χώρα, εξετάζοντας το ποσοστό των ανθρώπων που δεν μιλούσαν καμία επιπλέον γλώσσα, μία, δύο, τρεις ή περισσότερες.

Στις χώρες με υψηλή πολυγλωσσική έκθεση περιλαμβάνονται μέρη όπως το Λουξεμβούργο, η Ολλανδία, η Φινλανδία και η Μάλτα, όπου η ομιλία πολλαπλών γλωσσών είναι κοινή. Στις χώρες με χαμηλή πολυγλωσσία περιλαμβάνονται το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ουγγαρία και η Ρουμανία.

Οι άνθρωποι που ζούσαν σε χώρες όπου η πολυγλωσσία είναι κοινή είχαν λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν σημάδια επιταχυνόμενης γήρανσης. Αντίθετα, οι μονόγλωσσοι ομιλητές ήταν πιο πιθανό να φαίνονται βιολογικά μεγαλύτεροι από την πραγματική τους ηλικία. Μόνο μία επιπλέον γλώσσα έκανε μια σημαντική διαφορά.

Αρκετές γλώσσες δημιούργησαν ένα ακόμη ισχυρότερο αποτέλεσμα, υποδηλώνοντας μια δοσοεξαρτώμενη σχέση στην οποία κάθε επιπλέον γλώσσα παρείχε ένα επιπλέον επίπεδο προστασίας.

Αυτά τα μοτίβα ήταν πιο έντονα μεταξύ των ανθρώπων στα τέλη της δεκαετίας των 70 και των 80. Η γνώση δύο ή περισσότερων γλωσσών δεν βοηθούσε απλώς· προσέφερε μια αισθητά ισχυρότερη ασπίδα ενάντια στην παρακμή που σχετίζεται με την ηλικία. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία πολύγλωσσοι ενήλικες φάνηκαν να διαθέτουν ένα είδος ενσωματωμένης ανθεκτικότητας που δεν υπήρχε στους μονόγλωσσους συνομηλίκους τους.

Θα μπορούσε αυτό να αντικατοπτρίζει απλώς τις διαφορές στον πλούτο, την εκπαίδευση ή την πολιτική σταθερότητα μεταξύ των χωρών; Οι ερευνητές το εξέτασαν προσαρμόζοντας δεκάδες εθνικούς παράγοντες, όπως η ποιότητα του αέρα, τα ποσοστά μετανάστευσης, η ανισότητα των φύλων και το πολιτικό κλίμα.

Ακόμα και μετά από αυτές τις προσαρμογές, η προστατευτική επίδραση της πολυγλωσσίας παρέμεινε σταθερή, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ίδια η γλωσσική εμπειρία συνεισφέρει κάτι μοναδικό.

Αν και η μελέτη δεν εξέτασε άμεσα τους μηχανισμούς του εγκεφάλου, πολλοί επιστήμονες υποστηρίζουν ότι η νοητική προσπάθεια που απαιτείται για τη διαχείριση περισσότερων από μίας γλωσσών βοηθά στην εξήγηση των ευρημάτων. Η έρευνα δείχνει ότι η ζογκλερική διαχείριση γλωσσών ενεργοποιεί το εκτελεστικό σύστημα ελέγχου του εγκεφάλου, το σύνολο των διεργασιών που είναι υπεύθυνες για την προσοχή, την αναστολή και την εναλλαγή εργασιών.

Η εναλλαγή μεταξύ γλωσσών, η αποτροπή της εμφάνισης λάθος λέξης, η απομνημόνευση διαφορετικών λεξιλογίων και η επιλογή της σωστής έκφρασης θέτουν σταθερές απαιτήσεις σε αυτά τα συστήματα. Η εργασία στο εργαστήριό μας έχει δείξει ότι οι άνθρωποι που χρησιμοποιούν δύο γλώσσες καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους τείνουν να έχουν μεγαλύτερο όγκο ιππόκαμπου.

Αυτό σημαίνει ότι ο ιππόκαμπος, μια βασική περιοχή του εγκεφάλου για τον σχηματισμό αναμνήσεων, είναι μεγαλύτερος σε μέγεθος. Ένας μεγαλύτερος ή πιο δομικά εύρωστος ιππόκαμπος συνδέεται γενικά με καλύτερη μνήμη και μεγαλύτερη αντίσταση στη συρρίκνωση που σχετίζεται με την ηλικία ή σε νευροεκφυλιστικές ασθένειες όπως η νόσος Αλτσχάιμερ .

Αυτή η νέα έρευνα ξεχωρίζει για την κλίμακα, τη μακροπρόθεσμη προοπτική και την ευρεία προσέγγισή της στον ορισμό της γήρανσης. Συνδυάζοντας βιολογικές, συμπεριφορικές και περιβαλλοντικές πληροφορίες, αποκαλύπτει ένα συνεπές μοτίβο: η πολυγλωσσία συνδέεται στενά με την πιο υγιή γήρανση.

Αν και δεν είναι μια μαγική ασπίδα, μπορεί να είναι μια από τις καθημερινές εμπειρίες που βοηθούν τον εγκέφαλο να παραμένει προσαρμοστικός, ανθεκτικός και νεότερος για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

(photo: pixabay)