Η Ύδραυλις, που ανακαλύφθηκε το 1992 στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου, θεωρείται ο αρχαιότερος γνωστός πρόδρομος του εκκλησιαστικού οργάνου
Ένα από τα πιο σπάνια και σημαντικά ευρήματα της αρχαίας ελληνικής μουσικής τεχνολογίας, η Ύδραυλις του Δίου, μπαίνει στο επίκεντρο ενός πρωτοποριακού ευρωπαϊκού ερευνητικού εγχειρήματος, που επιχειρεί να ανασυστήσει τον χαμένο ήχο της αρχαιότητας με τη βοήθεια της ψηφιακής τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης.
Η Ύδραυλις, που ανακαλύφθηκε το 1992 στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου, θεωρείται ο αρχαιότερος γνωστός πρόδρομος του εκκλησιαστικού οργάνου. Σήμερα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Δίου, ωστόσο διασώζεται σε αποσπασματική κατάσταση, με πολλά από τα βασικά της εξαρτήματα να λείπουν. Το γεγονός αυτό καθιστά αδύνατη όχι μόνο την ανακατασκευή της πλήρους λειτουργίας της, αλλά και την κατανόηση του αυθεντικού της ήχου.
Ψηφιακό «δίδυμο» της Υδραύλεως
Αυτό ακριβώς το κενό επιχειρεί να καλύψει το ευρωπαϊκό έργο MusicSphere, μέσα από τη δημιουργία ενός ψηφιακού «διδύμου» της Υδραύλεως. Με βάση αρχαιολογικά δεδομένα, ιστορικές πηγές και συγκριτική μελέτη, τα ελλείποντα τμήματα του οργάνου θα αναδομηθούν αρχικά ψηφιακά και στη συνέχεια ως φυσικά αντικείμενα, ώστε να αποδοθεί με τη μέγιστη δυνατή ακρίβεια η αρχική μορφή μίας αρχαίας υδραύλεως.
«Το MusicSphere είναι ένα ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο, που άρχισε να υλοποιείται τον Οκτώβριο του 2025 και επιχειρεί να διασώσει και να επαναφέρει στο παρόν τον ήχο ιστορικών μουσικών οργάνων μέσα από 3D τεχνολογίες, ακουστική ανάλυση, τεχνητή νοημοσύνη και εμβυθιστικές ψηφιακές εμπειρίες. Στο έργο, το οποίο θα ολοκληρωθεί το 2029, συμμετέχουν πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, ειδικοί στην ακουστική, την τεχνητή νοημοσύνη και τις τεχνολογίες εκτεταμένης πραγματικότητας (XR), αλλά και μερικά από τα σημαντικότερα οργανοποιεία εκκλησιαστικών οργάνων της Ευρώπης. Από την Ελλάδα συμμετέχουν το ΕΚΕΤΑ ως συντονιστής, το Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδος και η ερευνητική μας ομάδα, με μέλη από το Μουσείο Αρχαίας Μουσικής SEIKILO και το οργανοποιείο LUTHIEROS, η οποία εργάζεται πάνω στην ανακατασκευή και τη μελέτη της αρχαίας Υδραύλεως», αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο δρ. Νικόλαος Κουμαρτζής, ιδρυτής του Μουσείου Αρχαίας Μουσικής SEIKILO και επικεφαλής της ομάδας RDI του οργανισμού SEIKILO, η οποία εξειδικεύεται στην ανακατασκευή αρχαίων μουσικών οργάνων και τη ψηφιακή αναβίωση αυτών μέσα από διεθνείς ερευνητικές συνεργασίες.
Όπως επισημαίνει, «στο επίκεντρο της ελληνικής συμμετοχής βρίσκεται η αρχαία Ύδραυλις του Δίου, το αρχαιότερο σωζόμενο πληκτροφόρο μουσικό όργανο στον κόσμο και πρόγονος του σημερινού εκκλησιαστικού οργάνου».
Η πρόκληση της αναβίωσης ενός χαμένου ήχου
Οι ερευνητές προχωρούν στην ψηφιοποίηση του ακουστικού περιβάλλοντος, στο οποίο θα μπορούσε να είχε ακουστεί η Ύδραυλις, επιχειρώντας μια συνολική αναπαράσταση όχι μόνο του οργάνου, αλλά και του ηχητικού του «χώρου». Με τη χρήση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης θα προσομοιωθεί επίσης η φυσική φθορά των υλικών στον χρόνο και η επίδρασή της στον παραγόμενο ήχο, επιτρέποντας μια δυναμική αναπαράσταση, που μπορεί να μεταβάλλεται σε πραγματικό χρόνο.
«Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι ότι η Ύδραυλις δεν σώζεται ολόκληρη. Διαθέτουμε μόνο αποσπασματικά αρχαιολογικά ευρήματα, ορισμένες περιγραφές από αρχαίους συγγραφείς και πολύ περιορισμένα δεδομένα για το πώς πραγματικά ακουγόταν το όργανο», αναφέρει ο δρ. Κουμαρτζής και προσθέτει:
«Ουσιαστικά προσπαθούμε να επαναφέρουμε έναν χαμένο ήχο δύο χιλιάδων ετών. Ακόμη και πολύ μικρές λεπτομέρειες, όπως το πάχος ενός μεταλλικού αυλού ή η πίεση του αέρα, μπορούν να αλλάξουν δραματικά το τελικό ηχητικό αποτέλεσμα. Η ψηφιακή τεχνολογία μάς επιτρέπει πλέον να δοκιμάζουμε πολυπληθή διαφορετικά σενάρια χωρίς να παρεμβαίνουμε στο ίδιο το εύρημα. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να προσεγγίσουμε όχι μόνο τη μορφή του οργάνου, αλλά και τη συμπεριφορά και τον πιθανό ήχο του».
Τεχνητή νοημοσύνη και εμβυθιστική εμπειρία
Το έργο αξιοποιεί τεχνολογίες αιχμής για τη δημιουργία ενός ψηφιακού «διδύμου» της Υδραύλεως. Μέσα από υπολογιστικά μοντέλα και ακουστικές προσομοιώσεις, οι ερευνητές επιχειρούν να προσεγγίσουν τον τρόπο με τον οποίο παράγεται και διαχέεται ο ήχος του οργάνου στον χώρο.
«Η τεχνητή νοημοσύνη βοηθά στην ανάλυση του ήχου, στην προσομοίωση της συμπεριφοράς των υλικών μέσα στον χρόνο και στη δημιουργία πιο ρεαλιστικών μοντέλων ανακατασκευής. Στόχος του έργου είναι μέσω εφαρμογών VR (εικονικής πραγματικότητας) και AR (επαυξημένης πραγματικότητας), ο χρήστης να μπορεί να βλέπει το όργανο σε τρισδιάστατο περιβάλλον, να εξερευνά τον μηχανισμό του και σταδιακά ακόμη και να αλληλεπιδρά μουσικά μαζί του», εξηγεί ο δρ. Κουμαρτζής.
Το τελικό αποτέλεσμα θα είναι ένα πλήρως εμβυθιστικό ψηφιακό περιβάλλον, στο οποίο ο χρήστης θα μπορεί να «ακούσει» και να «δει» την Ύδραυλι ως ζωντανό όργανο. Στόχος δεν είναι μόνο η επιστημονική τεκμηρίωση, αλλά και η εμπειρική πρόσβαση σε έναν ήχο που έχει χαθεί εδώ και αιώνες.
Από τα μουσεία στην εκπαίδευση
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι εφαρμογές του έργου εκτείνονται από τα μουσεία έως την εκπαίδευση και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.
«Μέχρι σήμερα, τα περισσότερα αρχαία μουσικά όργανα βρίσκονταν σιωπηλά μέσα σε μια προθήκη. Μέσα από αυτές τις τεχνολογίες, μπορούν πλέον να αποκτήσουν ξανά ήχο, κίνηση και αλληλεπίδραση. Σε ένα μουσείο, ο επισκέπτης θα μπορεί όχι μόνο να βλέπει την Ύδραυλι, αλλά και να ακούει πώς πιθανώς ακουγόταν πριν από δύο χιλιάδες χρόνια ή να κατανοεί καλύτερα τον τρόπο λειτουργίας της. Στην εκπαίδευση, οι ψηφιακές εφαρμογές επιτρέπουν σε μαθητές, φοιτητές και μουσικούς να μελετούν όργανα που μέχρι σήμερα ήταν απρόσιτα.
Παράλληλα, η δημιουργία ψηφιακών αρχείων και «ψηφιακών διδύμων» λειτουργεί ως ένα νέο εργαλείο προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, ιδιαίτερα για εύθραυστα ή μη λειτουργικά αντικείμενα που κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά στον χρόνο», σημειώνει ο δρ. Κουμαρτζής.
(ΑΠΕ -ΜΠΕ / Αγγέλα Φωτοπούλου / photo: eurokinissi)