Οι ερευνητές ανακαλύπτουν τη σημασία προηγουμένως αδιάβαστων σημείων της γραφής Γραμμικής Β, αποκαλύπτοντας βασικά συστατικά της κατασκευής αρωμάτων της μυκηναϊκής Ελλάδας.

Μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ πέτυχε μια σημαντική πρόοδο στην αποκρυπτογράφηση δύο μυστηριωδών σημείων της Γραμμικής Β, την οποία χρησιμοποιούσε ο μυκηναϊκός πολιτισμός πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Kadmos, προτείνουν νέες ερμηνείες για σύμβολα που παρέμεναν ανεξήγητα για δεκαετίες και συνδέονται άμεσα με τη βιομηχανία αρωμάτων των μυκηναϊκών ανακτόρων.

Η Έστερ Σαλγκαρέλα, η Λάουρα Μπελλινάτο και η Σίλβια Φεράρα ανέλυσαν λεπτομερώς πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στο Ανάκτορο της Πύλου, στη νοτιοδυτική Ελλάδα, όπου καταγράφονταν πρώτες ύλες για την παραγωγή αρωματικών ελαίων. Αυτές οι πινακίδες, που χρονολογούνται περίπου στο 1200 π.Χ., είναι εξαιρετικά σύντομες και δυσνόητες, γεγονός που καθιστούσε δύσκολη την πλήρη κατανόησή τους για χρόνια.

Οι Μυκηναίοι, ο πολιτισμός των οποίων άνθισε μεταξύ 1450 και 1200 π.Χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, ήταν γνωστοί για την παραγωγή αρωματικού ελαιολάδου. Τα αρχεία που βρέθηκαν στα ανάκτορα της Πύλου (Μεσσηνία) και της Κνωσού (Κρήτη) δείχνουν έναν πολύπλοκο τομέα με εξειδικευμένους τεχνίτες που εργάζονταν σε εργαστήρια αφιερωμένα στην παραγωγή και επεξεργασία μπαχαρικών και ελαίων.

Αυτό το εμπόριο αρωμάτων δεν ήταν καθόλου ασήμαντο. Σύμφωνα με ανακατασκευές που βασίζονται σε εμπορικά μοντέλα, το μεγαλύτερο μέρος του αρωματικού ελαίου διοχετευόταν σε εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την ηπειρωτική Ελλάδα με την Κύπρο και διάφορους σταθμούς στις ακτές της ανατολικής Μεσογείου. Για τις μυκηναϊκές ελίτ, αυτή η “βιομηχανία” αποτελούσε ένα μοναδικό εξαγώγιμο προϊόν και πηγή πλούτου και κύρους.

Ωστόσο, οι πινακίδες που περιγράφουν αυτή τη διαδικασία είναι εξαιρετικά συνοπτικές. Οι πινακίδες της Γραμμικής Β, γνωστές για τη λακωνικότητά τους, δεν περιγράφουν λεπτομερώς τη διαδικασία παραγωγής του αρωματικού ελαίου ούτε εξηγούν τις συνταγές των αρωματοποιών, όπως σημειώνουν οι συγγραφείς. Πολλά πρέπει να συναχθούν, και αρκετά λογογράμματα (σύμβολα που αντιπροσωπεύουν ολόκληρες λέξεις, όπως τα ’emojis’ ή τα ιερογλυφικά) που θα μπορούσαν να ρίξουν φως στα χρησιμοποιούμενα συστατικά, παρέμεναν αδιάβαστα.

Η πρώτη σημαντική πρόοδος ήρθε με το “σημείο 157” της Γραμμικής Β. Αυτό το λογόγραμμα εμφανίζεται μόνο σε 3 πινακίδες από την Πύλο, όλες σχετικές με τη διανομή πρώτων υλών σε αρωματοποιούς. Οι πινακίδες αναφέρουν συστατικά όπως πάπυρο (κύπερο), κόλιανδρο, μαλλί, κρασί, μέλι και, δίπλα τους, το μυστηριώδες 157.

Το σημείο 157 είναι ένα σχέδιο που αποτελείται από δύο στοιχεία: ένα ανώτερο μέρος που μοιάζει με γράμμα-συλλαβή. Οι ερευνητές προτείνουν ότι αυτό το κάτω μέρος είναι στην πραγματικότητα απεικόνιση ρίζας φυτού, συγκεκριμένα κονδυλώδους ρίζας παρόμοιας με τον κάλαμο.

Η ερμηνεία είναι πειστική. Στη μυκηναϊκή ελληνική, η λέξη wi-ri-za σημαίνει «ρίζα». Οι ερευνητές προτείνουν ότι το ανώτερο μέρος του λογογράμματος *157 (ο ήχος «wi») λειτουργεί ως συντόμευση, δηλαδή, η πρώτη συλλαβή της πλήρους λέξης. Έτσι, το «wi» θα ήταν συντομογραφία του wi-ri-za (ρίζα). Με αυτόν τον τρόπο, το πλήρες λογογράμμα διαβάζεται ως «ρίζα», συνδυάζοντας οπτικά και φωνητικά στοιχεία.

Ωστόσο, υπάρχει ένα πρόβλημα. Η ίδια λέξη wi-ri-za εμφανίζεται γραμμένη ολόκληρη σε άλλες πινακίδες, αλλά σε πολύ διαφορετικά συμφραζόμενα: πάντα σε σχέση με το μαλλί. Οι Μυκηναίοι γραφείς χρησιμοποιούσαν το wi-ri-za για να αναφέρονται στο μαλλί—ίσως επειδή η ρίζα της λέξης σχετίζεται με κάτι «σγουρό» ή «μαλλιαρό». Αν ο ίδιος όρος μπορούσε να σημαίνει και «μαλλί» και «ρίζα φυτού», υπήρχε σαφής κίνδυνος σύγχυσης.

Η λύση των γραφέων ήταν ευφυής. Για να αναφερθούν στο μαλλί, έγραφαν ολόκληρη τη λέξη wi-ri-za. Για να δηλώσουν τη ρίζα φυτού που χρησιμοποιούνταν ως αρωματικό συστατικό, δημιούργησαν το ειδικό λογόγραμμα *157, συνδυάζοντας το σχέδιο της ρίζας με τον ήχο «wi» ως ένδειξη. Έτσι, οι δύο έννοιες διακρίνονταν καθαρά στα διοικητικά αρχεία.

Η ανακάλυψη γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν οι ερευνητές στρέφονται στη Γραμμική Α, που χρησιμοποιήθηκε από τον μινωικό πολιτισμό της Κρήτης μεταξύ 1800 και 1450 π.Χ. και αποτελεί πρόδρομο της Γραμμικής Β.

Στη Γραμμική Α υπάρχει ένα σύνθετο σημείο γνωστό ως A646, που εμφανίζεται μόνο μία φορά σε πινακίδα από την κεντρική Κρήτη. Αυτό το σημείο έχει δομή πανομοιότυπη με το *157 της Γραμμικής Β: ένα ανώτερο μέρος που είναι το συλλαβογράμμα «pi» (αντί για «wi») και ένα κατώτερο S-σχήμα, ίδιο με εκείνο της Γραμμικής Β.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι το κοινό κατώτερο μέρος και στα δύο συστήματα είναι απεικόνιση ρίζας. Το ανώτερο μέρος, ο ήχος «pi», θα ήταν ακροφωνική συντόμευση της μινωικής λέξης για τη «ρίζα»—μια λέξη που δεν διασώζεται αλλού, αλλά πιθανότατα ξεκινούσε με ήχο «pi» ή παρόμοιο.

Η πινακίδα HT 33, όπου εμφανίζεται το A646, καταγράφει μια λίστα αγροτικών προϊόντων σε μικρές ποσότητες, όπως θα περίμενε κανείς για μπαχαρικά ή αρωματικά. Το σημείο A646, μαζί με δύο άλλα, εμφανίζεται και σε μεγάλες ποσότητες (100 μονάδες), ενισχύοντας τον παραλληλισμό με το *157 της Γραμμικής Β.

Η δεύτερη περίπτωση αποκρυπτογράφησης εξετάζει δύο τρόπους γραφής του ίδιου συνδυασμού: «ka-po» (γραμμικά) και «KA+PO» (ως μονογράφημα).

Παραδοσιακά, θεωρούνταν ότι και τα δύο αντιπροσωπεύουν τη λέξη karpos («καρπός»). Ωστόσο, οι ερευνητές δείχνουν ότι δεν είναι έτσι. Δεν εμφανίζονται ποτέ μαζί στην ίδια πινακίδα και βρίσκονται σε διαφορετικά συμφραζόμενα.

Το «ka-po» εμφανίζεται μόνο σε πινακίδα από την Κνωσό και σαφώς αναφέρεται σε φρούτα, συνοδευόμενο από σύκα και ελιές. Αντίθετα, το «KA+PO» εμφανίζεται μόνο στην Πύλο και πάντα σε λίστες συστατικών για αρώματα – μαζί με μπαχαρικά, μαλλί, κρασί, μέλι και το *157. Δεν αναφέρονται ποτέ φρούτα.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι το «KA+PO» δεν σημαίνει «καρπός», αλλά «ξηρός βλαστός» ή «ξηρό κλαδί», όρος που μπορούσε να αναφέρεται σε κανέλα ή τριγωνέλλα, δηλαδή αρωματικά συστατικά.

Η σημαντικότερη συμβολή της μελέτης δεν είναι μόνο η ταυτοποίηση των δύο σημείων, αλλά η κατανόηση του τρόπου λειτουργίας της Γραμμικής Β.

Παρότι πρόκειται για συλλαβικό σύστημα με αμφισημίες, οι γραφείς ανέπτυξαν αποτελεσματικές στρατηγικές για να αποφεύγουν παρεξηγήσεις:

Αναγνωρίσιμα προϊόντα αποδίδονταν με απλά εικονικά λογογράμματα.
Μη εικονικά προϊόντα (μπαχαρικά, μέλι, τυρί, μαλλί, ρίζες) καταγράφονταν είτε με πλήρη λέξη είτε με μονογράμματα/συνθέσεις σημείων.

Έτσι εξηγείται η διάκριση μεταξύ «ka-po» (γενικός όρος) και «KA+PO» (ειδικός όρος).

Οι στρατηγικές αυτές φαίνεται ότι κληρονομήθηκαν από τη Γραμμική Α των Μινωιτών, όπου τα σύνθετα σημεία χρησιμοποιούνταν κυρίως για την καταγραφή προϊόντων.

Η μελέτη καταλήγει ότι η Γραμμική Β δεν ήταν ένα ατελές σύστημα, αλλά ένα λειτουργικό εργαλείο με σαφείς κανόνες για την αποφυγή ασάφειας. Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς, σκοπός των διοικητικών εγγράφων ήταν η όσο το δυνατόν ακριβέστερη καταγραφή της διακίνησης αγαθών.

Η έρευνα αυτή ανοίγει νέους δρόμους για την κατανόηση όχι μόνο των προϊόντων που διακινούνταν στα μυκηναϊκά ανάκτορα, αλλά και των πρακτικών λύσεων που ανέπτυξαν οι διοικητές της Εποχής του Χαλκού για την επικοινωνία.

Την επόμενη φορά που θα χρησιμοποιήσετε ένα αιθέριο έλαιο ή άρωμα, θυμηθείτε ότι πριν από 3.000 χρόνια, στα ανάκτορα της Πύλου και της Κνωσού, γραφείς κατέγραφαν με ακρίβεια ποσότητες ριζών, ξηρών βλαστών και μπαχαρικών αναμεμειγμένων με ελαιόλαδο, δημιουργώντας τα πρώτα αρώματα της δυτικής ιστορίας, με ένα σύστημα γραφής που κάθε άλλο παρά πρωτόγονο ήταν.

photo: pixabay