Κάτω από τη γη, εκεί όπου τα νερά του λεκανοπεδίου του Κάτω Νευροκοπίου διασχίζουν το βουνό πριν βγουν και πάλι στην επιφάνεια, αναπτύσσεται ένας κόσμος σχεδόν αόρατος.
Το σπήλαιο του Αγγίτη στη Δράμα δεν αποτελεί μόνο ένα εντυπωσιακό γεωλογικό και αρχαιολογικό τοπίο, αλλά και ένα ιδιαίτερο υπόγειο οικοσύστημα, στο οποίο επιβιώνουν οργανισμοί προσαρμοσμένοι στις ιδιαίτερες συνθήκες του.
Η πρόσφατη επιστημονική έρευνα στο πλαίσιο του προγράμματος «Βιοποικιλότητα στους Αρχαιολογικούς Χώρους ΙΙ» (ΒΙΑΣ ΙΙ) έρχεται να φωτίσει αυτόν τον αθέατο κόσμο. Τουλάχιστον 24 διαφορετικά είδη έχουν προσδιοριστεί στο σπήλαιο μεταξύ των οποίων τρία ενδημικά είδη, οργανισμοί δηλαδή που έχουν καταγραφεί μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή και πουθενά αλλού στον κόσμο.
Το σπήλαιο του Αγγίτη τον Οκτώβριο του 2025 εντάχθηκε στο ΒΙΑΣ ΙΙ, ένα πρόγραμμα του υπουργείου Πολιτισμού που υλοποιείται σε συνεργασία με το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, τον Οργανισμό Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Στην πραγματικότητα το σπήλαιο του Αγγίτη ή σπήλαιο του Μααρά, συνδυάζει ένα σημαντικό αρχαιολογικό χώρο με ένα σπάνιο οικοσύστημα.
Για τον βιολόγο και μεταδιδακτορικό ερευνητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Σάββα Παραγκαμιάν, που συμμετείχε στην ερευνητική ομάδα, ο Αγγίτης δεν είναι απλώς ένα ακόμη σπήλαιο. «Θα έλεγα με απόλυτη βεβαιότητα πως αποτελεί το σημαντικότερο υπόγειο ποτάμι της χώρας, είναι μοναδικό στο είδος του. Είναι ένα σπήλαιο φαινόμενο», αναφέρει χαρακτηριστικά μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ, ενώ εξηγεί ότι η ιδιαίτερη αξία του είναι ταυτόχρονα αρχαιολογική, βιολογική και γεωλογική.
Ένας υπόγειος υγρότοπος με είδη που ζουν στο σκοτάδι
«Ο Αγγίτης», σύμφωνα με τον διακεκριμένο Έλληνα βιοσπηλαιολόγο Καλούστ Παραγκαμιάν (διευθυντή ΙΝΣΠΕΕ), και πατέρα του Σάββα, «είναι ένας υπόγειος υγρότοπος που δημιουργεί ένα σημαντικό οικοσύστημα. Τα νερά του λεκανοπεδίου του Κάτω Νευροκοπίου καταλήγουν, μεταξύ άλλων, στον υπόγειο ποταμό του σπηλαίου, ο οποίος διασχίζει το βουνό και τελικά εκβάλλει στην πεδιάδα υποστηρίζοντας τον φυσικό πλούτο της περιοχής και παρέχοντας σπουδαίες υπηρεσίες στην τοπική κοινωνία».
Η έρευνα του ΒΙΑΣ ΙΙ είχε ως στόχο να καταγράψει και να τεκμηριώσει την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος του σπηλαίου, να φωτογραφίσει την πανίδα, να εκτιμήσει την κατάσταση των πληθυσμών των ενδημικών ειδών και να αναζητήσει την παρουσία ζώων που μέχρι σήμερα δεν είχαν καταγραφεί.
Η επιστημονική ομάδα αποτελούνταν από τους Σάββα Παραγκαμιάν, Ολυμπία Μπατσιάμη, Αλεξάνδρα Σαμολαδά, Ιωάννα Μυλωνά, Παναγιώτη Καρακουλάκη, Καλούστ Παραγκαμιάν και Χρήστο Πέννο. Σημαντική ήταν και η συνδρομή του Σπηλαιολογικού Συλλόγου Πρωτέα Θεσσαλονίκης.
Η βιοποικιλότητα του Αγγίτη δεν εξαντλείται στον αριθμό των ειδών. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι οργανισμοί που εξελίχθηκαν και επιβιώνουν αποκλειστικά ή κυρίως σε αυτό το περιβάλλον. Μεταξύ των ευρημάτων περιλαμβάνεται ένα ενδημικό κολεόπτερο, ένα είδος σκαθαριού που συνδέθηκε με το συγκεκριμένο σπήλαιο, ενώ στον υπόγειο ποταμό, κατά μήκος του σπηλαίου, συναντώνται και υδρόβιοι οργανισμοί.
«Η ζωή μέσα στο σπήλαιο έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες», σημειώνει στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κ. Παραγκαμιάν, «περιλαμβάνει μέχρι και μικρά υδρόβια ζώα. Όπως για παράδειγμα ένα ενδημικό αμφίποδο που μοιάζει σαν μια μικρή γαρίδα, μόλις 5 χιλιοστά σε μήκος. Είναι χωρίς μάτια, τυφλό, με λευκό χρώμα και βρίσκεται μέσα σε μικρές γούρνες δεξιά κι αριστερά περπατώντας κατά μήκος του σπηλαίου. Ενώ η γνωστή Πετροκαραβίδα του ποταμού, επιστημονική ονομασία Austropotamobius torrentium, όταν βρίσκεται έξω στο ποτάμι, είναι σκούρα καφέ και με σκληρό εξωσκελετό, ενώ όταν βρίσκεται μέσα στο σπήλαιο αποκτά γαλάζια απόχρωση. Πρόκειται για μια από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες που αναδεικνύουν πόσο διαφορετικές είναι οι συνθήκες ζωής στον υπόγειο κόσμο του σπηλαίου».
Όπως εξηγεί ο Σάββας Παραγκαμιάν, τα ζώα αυτά μπορεί να είναι μικροσκοπικά, όμως η παρουσία τους αποτελεί σημαντικό δείκτη για την κατάσταση του οικοσυστήματος και της περιοχής Natura 2000. Ιδιαίτερα τα υπόγεια νερά είναι καθοριστικά, καθώς μέσω αυτών μεταφέρονται τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζονται οι οργανισμοί για να επιβιώσουν. Η επιστημονική έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Το σπήλαιο, όπως επισημαίνει, «χρειάζεται περαιτέρω μελέτη», καθώς υπάρχουν πολλά ακόμη στοιχεία της υπόγειας πανίδας που πρέπει να διερευνηθούν, να τεκμηριωθούν και να προστατευτούν.
Από το ΒΙΑΣ ΙΙ στην ανάγκη μεγαλύτερης προστασίας
Η έρευνα στον Αγγίτη εντάσσεται σε ένα ευρύτερο εγχείρημα που επιχειρεί να αναδείξει την σχέση φυσικής βιοποικιλότητας και πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ΒΙΑΣ ΙΙ αποτελεί συνέχεια του πρώτου προγράμματος, στο οποίο είχαν καταγραφεί περισσότερα από 10.460 είδη χλωρίδας και πανίδας σε 20 εμβληματικούς αρχαιολογικούς χώρους, μεταξύ των οποίων η Ακρόπολη, η Ολυμπία, οι Δελφοί και η Δήλος.
Στο νέο πρόγραμμα, συνολικού προϋπολογισμού 1.090.120 ευρώ, έχουν ενταχθεί το σπήλαιο και οι πηγές του Αγγίτη, καθώς και το σπήλαιο του Ευριπίδη στη Σαλαμίνα, αναγνωρίζοντας την πολιτιστική σημασία των σπηλαίων. Το πρόγραμμα συντονίζεται από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών υπό την εποπτεία του καθηγητή Παναγιώτη Παφίλη.
Ο σπηλαιολόγος και επίκουρος καθηγητής του τμήματος Γεωλογίας του ΑΠΘ Χρήστος Πέννος, παρακολουθεί εδώ και χρόνια το σπήλαιο του Αγγίτη σε διαφορετικές εποχές του χρόνου, έχοντας μάλιστα τοποθετήσει ειδικό εξοπλισμό για την καταγραφή των μεταβολών στην στάθμη του νερού και άλλων παραμέτρων.
Αξίζει να τονιστεί ότι στην πρόσφατη αποστολή συμμετείχε και ο διακεκριμένος Έλληνας βιολόγος και σπηλαιολόγος Καλούστ Παραγκαμιάν, ο οποίος είχε μελετήσει τις πηγές του Αγγίτη την δεκαετία του 1990. Στόχος της νέας έρευνας είναι η επαναβεβαίωση και η πληρέστερη τεκμηρίωση των ειδών που ζουν στο σπήλαιο, ώστε η επιστημονική γνώση να αποτελέσει βάση για την προστασία του.
Το σπήλαιο του Αγγίτη είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα εντυπωσιακό φυσικό τοπίο. Είναι ένας ζωντανός υπόγειος κόσμος, όπου το νερό, η γεωλογία και η ζωή συνυπάρχουν αρμονικά σε ένα οικοσύστημα που παραμένει σε μεγάλο βαθμό αθέατο. Όσο οι επιστήμονες κατεβαίνουν βαθύτερα για να καταγράψουν την κάθε μορφή ζωή, τόσο γίνεται σαφές πως η προστασία του Αγγίτη δεν αφορά μόνο ένα σπήλαιο, αλλά έναν ολόκληρο κόσμο που έχει διαμορφωθεί κάτω από τη γη και αξίζει να παραμείνει ζωντανός.
ΑΠΕ-ΜΠΕ – του ανταποκριτή Β. Λωλίδη / Photo: eurokinissi
