Για πάνω από εκατό χρόνια, όλοι οι αρχαιολόγοι εστίαζαν στον περίφημο ναό του Τζαντιάλ στα Τάξιλα του Πακιστάν, έναν ναό του 2ου αιώνα π.Χ. με κλασσικούς κίονες ιωνικού ρυθμού και στοιχεία αρχαίας Ελλάδας. Κανείς όμως δεν είχε συνειδητοποιήσει τι πραγματικά κρυβόταν ακριβώς απέναντί του, μέχρι που η κοινή ιταλοπακιστανική αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου Ca’ Foscari της Βενετίας, υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Luca Maria Olivieri και της υποδιευθύντριας Elisa Iori, ξεκίνησε συστηματικές ανασκαφές στα μέσα Αυγούστου του 2026.
Αυτό που αντίκρισαν οι ερευνητές, στο πλαίσιο του προγράμματος Khyber PATH, ξεπερνούσε κάθε φαντασία. Το νέο κτίριο, που ονομάστηκε «Τζαντιάλ D», έχει μήκος σχεδόν 100 μέτρα, όσο δηλαδή ένα ολόκληρο γήπεδο ποδοσφαίρου, και πλάτος άνω των 50 μέτρων, καλύπτοντας μια τεράστια έκταση, περίπου 5.000 τετραγωνικών μέτρων. Η έκταση αυτή καθιστά το κτίσμα πάνω από τρεις φορές μεγαλύτερο από τον γειτονικό «ελληνικό» ναό, με τους πέτρινους τοίχους του να σώζονται σε ύψος άνω του ενός μέτρου, αποκαλύπτοντας μια κατασκευαστική προσπάθεια γιγαντιαίων διαστάσεων.
Τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα αν αναλογιστεί κανείς τη διαδρομή του μνημείου στον χρόνο. Τα πρώτα ίχνη των θεμελίων είχε καταγράψει επιφανειακά, ήδη από το 1864 ο Sir Alexander Cunningham, ο Βρετανός πατέρας της ινδικής αρχαιολογίας, όμως το κτίσμα εγκαταλείφθηκε και δεν μελετήθηκε ποτέ ξανά συστηματικά. Το κτίριο βρίσκεται έξω από τα τείχη της Σίρκαπ, της αρχαίας πρωτεύουσας των Ινδοελλήνων που σχεδιάστηκε κατά το ελληνικό ιπποδάμειο σύστημα, πάνω ακριβώς στον κεντρικό δρόμο που οδηγούσε προς την υπόλοιπη Γανδάρα, υποδηλώνοντας ότι τα δύο μνημεία λειτουργούσαν ως μια μνημειώδης πύλη εισόδου για την πόλη.
Παρά το μέγεθος και την επιβλητική του παρουσία, η ακριβής λειτουργία και η χρονολόγηση του «Τζαντιάλ D» παραμένουν ένα απόλυτο μυστήριο για τους επιστήμονες. Οι αρχαιολόγοι εξετάζουν αν επρόκειτο για κάποιο τεράστιο δημόσιο διοικητικό κέντρο, ένα πολυτελές ανάκτορο ή ένα δεύτερο, ακόμη μεγαλύτερο θρησκευτικό μνημείο ελληνικής επιρροής, καθώς οι μελλοντικές ανασκαφικές περίοδοι αναμένεται να δώσουν απαντήσεις για το αν το σχέδιό του, ακολουθούσε τα αρχαιοελληνικά πρότυπα. Η ανακάλυψη αυτή, η οποία τιμήθηκε επίσημα στη Ρώμη από τον Πρέσβη του Πακιστάν, φέρνει παράλληλα στο προσκήνιο έναν αγώνα δρόμου ενάντια στον χρόνο.
Όπως προειδοποιεί η αρχαιολογική ομάδα, η περιοχή των Ταξίλων, παρότι προστατεύεται από την UNESCO ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, απειλείται άμεσα από την ανεξέλεγκτη εξάπλωση της σύγχρονης δόμησης, καθιστώντας την άμεση ανασκαφή και προστασία αυτών των κρυμμένων θησαυρών της Γανδάρας, ζήτημα επιβίωσης για την παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά.