Ερευνητές εντόπισαν για πρώτη φορά σε χειρουργικά εργαλεία της δυναστείας των Μινγκ ίχνη ακονατίνης, ενός αλκαλοειδούς που εξάγεται από το φυτό ακονίτο ή λυκοκτόνο (wolfsbane), αποδεικνύοντας ότι οι γιατροί της εποχής είχαν ήδη κατακτήσει τεχνικές εξισορρόπησης της ισχυρής δράσης του φαρμάκου με την ασφάλεια των ασθενών, έξι αιώνες πριν από την ανάπτυξη της σύγχρονης αναισθησίας.

Μια ομάδα Κινέζων αρχαιολόγων εντόπισε υπολείμματα ακονατίνης σε ένα ζευγάρι σιδερένια ψαλίδια και χειρουργικές λαβίδες που ανακαλύφθηκαν σε τάφο χρονολογούμενο μεταξύ 1348 και 1411 μ.Χ. στην περιοχή Τζιανγκγίν, στην επαρχία Τζιανγκσού.

Η ανακάλυψη αποτελεί την πρώτη άμεση φυσική απόδειξη της ελεγχόμενης χρήσης μιας εξαιρετικά τοξικής ουσίας ως τοπικού αναισθητικού κατά τη διάρκεια χειρουργικών επεμβάσεων στη δυναστεία των Μινγκ, χρονολογώντας περισσότερο από πεντακόσια χρόνια πριν, την τεκμηριωμένη ικανότητα της ανθρωπότητας να ανακουφίζει τον χειρουργικό πόνο με επικίνδυνες φυτικές ουσίες.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε από ερευνητές του Πανεπιστημίου Northwest στο Xi’an και άλλων ιδρυμάτων, χρησιμοποίησε μια μη καταστροφική τεχνική μικροσκοπικής απεικόνισης που ονομάζεται Stimulated Raman Scattering (SRS) για να αναλύσει τα υπολείμματα που είχαν παραμείνει πάνω στα εργαλεία που βρέθηκαν στον τάφο του Xia Quan, ενός ιατρού των αρχών της δυναστείας των Μινγκ.

Η επιλογή αυτής της μεθόδου απαντά σε ένα συχνό πρόβλημα της κινεζικής φαρμακευτικής αρχαιολογίας: τα αρχαία ιατρικά κατάλοιπα σπάνια διατηρούνται σε κατάσταση που να επιτρέπει την αναγνώρισή τους μέσω συμβατικών τεχνικών, ενώ συχνά δεν πληρούν τις ελάχιστες απαιτήσεις δείγματος που απαιτούν τα συνήθη πρωτόκολλα ανάλυσης.

Η μικροσκοπία SRS, μια προηγμένη οπτική τεχνολογία που επιτρέπει την αναγνώριση της σύστασης των υλικών και τη χαρτογράφηση της κατανομής τους χωρίς να προκαλεί ζημιά στα αντικείμενα, έλυσε το διπλό πρόβλημα της έλλειψης επαρκούς δείγματος και της ανάγκης διατήρησης του αρχαιολογικού πλαισίου.

Ο συν-συγγραφέας της μελέτης, καθηγητής Congcang Zhao, εξήγησε ότι αυτή η τεχνική προσέγγιση είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για να ξεπεράσει τις δυσκολίες που ιστορικά περιόριζαν τη μελέτη ιατρικών καταλοίπων σε αρχαίους πολιτισμούς, όπου οι συνήθεις μέθοδοι χημικής ανάλυσης απαιτούν ποσότητες ουσίας που σπάνια διασώζονται ύστερα από χιλιετίες.

Οι αναλύσεις αποκάλυψαν την παρουσία ακονατίνης, ενός αλκαλοειδούς που προέρχεται από το φυτό Aconitum, γνωστό ως ακονίτο, λυκοκτόνο ή monkshood. Η ουσία αυτή είναι εξαιρετικά τοξική ακόμη και σε μικρές δόσεις και δρα στα κανάλια νατρίου των νευρικών κυττάρων, προκαλώντας αισθητική και κινητική παράλυση.

Η ιατρική κοινότητα της δυναστείας των Μινγκ γνώριζε καλά αυτή την τοξικότητα και είχε αναπτύξει τουλάχιστον τρεις διαδικασίες για τη μείωσή της: βράσιμο σε ξύδι, θερμική επεξεργασία και αποτοξίνωση μέσω προσθήκης φασολιών mung (Vigna radiata), ενός οσπρίου που χρησιμοποιούνταν ευρέως στην παραδοσιακή κινεζική φαρμακοποιία ως ουσία εξουδετέρωσης δηλητηρίων.

Η σκόνη που προέκυπτε από αυτές τις διαδικασίες λειτουργούσε ως αποτελεσματικό αναισθητικό και πιθανότατα εφαρμοζόταν στο δέρμα του ασθενούς στην περιοχή όπου θα γινόταν η τομή. Το εύρημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό επειδή, αν και ιατρικά κείμενα της δυναστείας των Μινγκ περιέχουν συνταγές για την παρασκευή αυτής της σκόνης ακονίτου, μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν υλικές αποδείξεις ότι αυτές οι παρασκευές χρησιμοποιούνταν πραγματικά σε χειρουργικά περιβάλλοντα.

Η παρουσία υπολειμμάτων πάνω στα σιδερένια εργαλεία που χειριζόταν ο γιατρός Xia Quan προσφέρει τον φυσικό σύνδεσμο ανάμεσα στη φαρμακολογική θεωρία που καταγράφεται στα χειρόγραφα και την καθημερινή κλινική πρακτική των χειρουργών του 14ου αιώνα.

Ο καθηγητής Zhao σημείωσε ότι οι γιατροί των Μινγκ χρησιμοποιούσαν σιδερένια χειρουργικά εργαλεία και έλεγχαν την τοξικότητα της ακονατίνης μέσω 3 ταυτόχρονων μεθόδων: τοπικής και όχι συστηματικής χορήγησης, συνταγογράφησης μιγμάτων που περιλάμβαναν αποτοξινωτικά βότανα και εφαρμογής αυστηρών διαδικαστικών ελέγχων κατά την επέμβαση.

Αυτές οι πρακτικές αποδεικνύουν μια πρακτική ικανότητα εξισορρόπησης της αποτελεσματικότητας του φαρμάκου με την ασφάλεια του ασθενούς — μια έννοια που η δυτική ιατρική δεν θα διαμόρφωνε επίσημα πριν από την ανάπτυξη της σύγχρονης αναισθησιολογίας τον 19ο αιώνα.

Η αρχαιολογική σημασία της ανακάλυψης είναι τεράστια. Μέχρι σήμερα είχαν βρεθεί πολυάριθμα ιατρικά εργαλεία από χαλκό, σίδηρο και ατσάλι σε κινεζικούς τάφους, αλλά ποτέ δεν είχε καταστεί δυνατό να εντοπιστούν λειτουργικά φαρμακολογικά κατάλοιπα λόγω χημικής αποδόμησης και μεταγενέστερης μόλυνσης.

Η ανακάλυψη τοποθετεί τη δυναστεία των Μινγκ σε εξέχουσα θέση στον παγκόσμιο χάρτη της προγενέστερης φαρμακολογικής γνώσης. Αν και οι αρχαιολόγοι έχουν ταυτοποιήσει κατάλοιπα φαρμακευτικών ουσιών σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς (από ρωμαϊκά καλλυντικά μέχρι ψυχοδραστικά παρασκευάσματα των Άνδεων), καμία προηγούμενη ανακάλυψη δεν είχε τεκμηριώσει την ελεγχόμενη χρήση ενός θανατηφόρου δηλητηρίου ως χειρουργικού αναισθητικού σε σαφώς αναγνωρίσιμο κλινικό πλαίσιο.

photo: pixabay