Μια ομάδα αρχαιολόγων θεωρεί ότι αποκρυπτογράφησε τα στοιχεία ενός ναυαγίου που συνέβη πριν από περισσότερα από 250 χρόνια στον κόλπο Espíritu Santo, στην μεξικανική Καραϊβική. Τα ερείπια 19 κανονιών, τεσσάρων αγκυρών και άλλων υλικών αποκαλύπτουν μια ιστορία λαθρεμπορίου, απεγνωσμένων ελιγμών και ενός πλοίου που… έπλεε εκεί όπου δεν έπρεπε.

Στην είσοδο του κόλπου Espíritu Santo, στην ακτή της Καραϊβικής της χερσονήσου Γιουκατάν, βρίσκεται ένας λαβύρινθος από υφάλους που έχουν γίνει σιωπηλοί μάρτυρες πολυάριθμων θαλάσσιων καταστροφών κατά τη διάρκεια των αιώνων. Εκεί, μισοκρυμμένο ανάμεσα σε κοράλλια και πετρώματα, βρίσκεται ένα ναυάγιο γνωστό ως Ánimas de la Victoria, που αρχίζει να αποκαλύπτει μυστικά της ιστορίας του από τον 18ο αιώνα.

Ερευνητές από την Υποδιεύθυνση Υποβρύχιας Αρχαιολογίας του Εθνικού Ινστιτούτου Ανθρωπολογίας και Ιστορίας (INAH) του Μεξικού, σε συνεργασία με μια διεθνή ομάδα, δημοσίευσαν μια μελέτη που παρουσιάζει τα πρώτα συμπεράσματα σχετικά με αυτόν τον ενδιαφέροντα αρχαιολογικό χώρο. Τα ερείπια, διάσπαρτα σε μια περιοχή μήκους μόλις 200 μέτρων, αφηγούνται την ιστορία ενός μεσαίου μεγέθους σκάφους, ελαφρά οπλισμένου, που ναυάγησε σε ένα μέρος όπου, θεωρητικά, δεν θα έπρεπε να πλέει.

Το ναυάγιο βρίσκεται περίπου 4,25 χιλιόμετρα από την ακτή, απέναντι από το αλιευτικό καταφύγιο La Victoria. Πρόκειται για μια περιοχή με δύσκολη πρόσβαση, χωρίς δρόμους ή κοντινούς οικισμούς, γεγονός που έχει συμβάλει στη διατήρηση τόσο του φυσικού περιβάλλοντος όσο και των όποιων αρχαιολογικών ευρημάτων.

Η τοποθεσία είναι το κλειδί για την κατανόηση του τι συνέβη. Ο κόλπος Espíritu Santo προστατεύεται από υφαλοφράγματα που αποτελούν μέρος του Μεσοαμερικανικού Συστήματος Υφάλων. Κατά την αποικιακή περίοδο, η ανατολική ακτή του Γιουκατάν ήταν επικίνδυνη περιοχή και ελάχιστα γνωστή στους Ισπανούς ναυτικούς. Τα νερά είναι ρηχά, οι ύφαλοι επικίνδυνοι και η θάλασσα συχνά ταραγμένη.

Αλλά αυτό που κάνει αυτό το ναυάγιο ακόμη πιο ασυνήθιστο είναι η τοποθεσία του. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η τοποθεσία βρίσκεται μακριά από οποιοδήποτε ισπανικό λιμάνι και εκτός των συνήθων διαδρομών ναυσιπλοΐας που χρησιμοποιούσαν τα πλοία του Στέμματος στο κανάλι Γιουκατάν. Η συνήθης διαδρομή των ισπανικών πλοίων που προέρχονταν από την Κεντρική ή τη Νότια Αμερική κατευθύνονταν προς την κεντρική βορειοδυτική Καραϊβική και στη συνέχεια εισέρχονταν στον Κόλπο του Μεξικού, μακριά από αυτήν την επικίνδυνη ακτογραμμή.

Τι έκανε λοιπόν ένα πλοίο σε εκείνη την περιοχή;

Ο χώρος του ναυαγίου αποτελείται από τέσσερις σιδερένιες άγκυρες τύπου «Ναυαρχείου», 19 κανόνια με γέμιση στομίου από σίδηρο, μία οβίδα, τούβλα, θραύσματα κεραμικών και υπολείμματα από πράσινες γυάλινες φιάλες. Όλα αυτά τα στοιχεία είναι διάσπαρτα σε πέντε διαφορετικά σημεία, σε βάθη που κυμαίνονται από 7 μέτρα έως μόλις 1,5 μέτρο στο δυτικότερο τμήμα του χώρου.

Το πρώτο πράγμα που τράβηξε την προσοχή των αρχαιολόγων ήταν η διάταξη των ερειπίων. Τα κανόνια και οι άγκυρες δεν είναι στοιβαγμένα σε ένα μόνο σημείο, αλλά σχηματίζουν ένα μονοπάτι μήκους περίπου 200 μέτρων που εκτείνεται από ανατολικά προς δυτικά, κατευθείαν προς τους σχηματισμούς των υφάλων.

Η ερευνήτρια Helena Barba-Meinicke, η οποία ηγείται του έργου, εξηγεί ότι αυτή η κατανομή δεν είναι τυχαία. Η θέση των αγκυρών, για παράδειγμα, αποκαλύπτει πολλά για το τι συνέβη. Δύο από αυτές φαίνονται να είναι τοποθετημένες η μία πάνω στην άλλη και να βρίσκονται οριζόντια σε βάθος 7 μέτρων. Δεν λειτουργούν, δεν είναι ενσωματωμένες στον βυθό όπως θα ήταν φυσιολογικό σε έναν ελιγμό αγκύρωσης. Απλώς έπεσαν εκεί.

Μια άλλη άγκυρα, η μεγαλύτερη, εμφανίζεται στη δυτική ζώνη, σε βάθος μόλις 2 μέτρων, με ένα ίχνος εν μέρει ενσωματωμένο σε κοράλλια. Αλλά το στέλεχος της (η κάθετη ράβδος) είναι λυγισμένο, μια παραμόρφωση που συμβαίνει όταν επιχειρείται η ανύψωση μιας άγκυρας που έχει κολλήσει σε έναν βραχώδη βυθό.

Η λεπτομερής μελέτη των αγκυρών επέτρεψε στους ερευνητές να αρχίσουν να αποκαλύπτουν την πιθανή προέλευση του πλοίου.

Η μικρότερη, που ονομάζεται Άγκυρα 1, έχει ίσιους βραχίονες που σχηματίζουν ένα «V». Αυτό το σχέδιο συνδέεται συνήθως με βρετανικές άγκυρες, αλλά οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι οι αναλογίες του μοιάζουν πολύ με εκείνες ενός γαλλικού σχεδίου του 1731. Επιπλέον, το μικρό της μέγεθος υποδηλώνει ότι ήταν μια άγκυρα «kedge», ένα μικρό κομμάτι που χρησιμοποιούνταν για να μετακινεί ένα σκάφος μέσα σε έναν κόλπο ή για να πλοηγείται σε ποτάμι.

Η άγκυρα 2, που βρίσκεται ακριβώς κάτω από την πρώτη, έχει καμπύλους βραχίονες, ένα χαρακτηριστικό πιο συνηθισμένο στις άγκυρες της Πρώιμης Νεότερης περιόδου. Με βάση το μέγεθός της, θα ήταν μια άγκυρα ρυακιού, που χρησιμοποιούνταν για να αγκυροβολεί ένα σκάφος σε ήπια ρεύματα.

Η άγκυρα 3 είναι η μεγαλύτερη που μπορεί να μετρηθεί με βεβαιότητα. Με στέλεχος 4,70 μέτρων, πρέπει να ήταν η κύρια άγκυρα του πλοίου. Οι αναλογίες της —το στέλεχος είναι 3,5 φορές μακρύτερο από τον έναν από τους βραχίονες— θυμίζουν τυπικές άγκυρες του 16ου και 17ου αιώνα και δεν βρίσκονται σε παραδείγματα του 18ου και 19ου αιώνα. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα με αυτές τις αναλογίες εμφανίζεται σε ναυάγια του 1622. Αυτό υποδηλώνει ότι αυτή η άγκυρα μπορεί να σφυρηλατήθηκε στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα.

Η άγκυρα 4, που βρίσκεται στο δυτικότερο τμήμα, έχει ένα ορατά λυγισμένο στέλεχος και είναι εν μέρει κρυμμένο από κοράλλια. Το σχήμα της θα μπορούσε να παραλληλίζεται με ένα γαλλικό σχέδιο από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, αν και οι ερευνητές προειδοποιούν ότι χρειάζονται περισσότερες μελέτες για να επιβεβαιωθεί αυτό.

Τα κανόνια, όλα κατασκευασμένα από χυτοσίδηρο, αποτελούν μια σημαντική πρόκληση για τους αρχαιολόγους λόγω του παχιού στρώματος κοραλλιών που τα καλύπτει. Ωστόσο, μέσω λεπτού χειροκίνητου καθαρισμού οι ερευνητές μπόρεσαν να έχουν πρόσβαση σε βασικές περιοχές όπως οι ακίδες (οι άξονες που επέτρεπαν στο κανόνι να γέρνει) και οι δακτύλιοι της βάσης.

Η πιο αποκαλυπτική ανακάλυψη εμφανίστηκε στα άκρα δύο κανονιών: ένα υπερυψωμένο γράμμα «C».

Αυτό το σήμα ανοίγει δύο πιθανότητες. Αφενός, θα μπορούσε να αντιστοιχεί στο χυτήριο Le Creusot , στη Βουργουνδία (Γαλλία), το οποίο ξεκίνησε την παραγωγή στα τέλη του 18ου αιώνα. Αφετέρου, θα μπορούσε επίσης να είναι το σήμα του χυτηρίου Conster, στο Σάσεξ (Αγγλία), το οποίο κατασκεύαζε κανόνια μεταξύ 1700 και 1760. Το γράμμα «C» στα αγγλικά κανόνια έχει καταγραφεί, για παράδειγμα, να εξοπλίζει τα καταστρώματα του HMS Bedford το 1778.

Επιπλέον, οι ερευνητές κατέγραψαν ένα κανόνι που, σύμφωνα με τους ντόπιους ψαράδες, αφαιρέθηκε από το ναυάγιο πριν από χρόνια και τώρα βρίσκεται σε ιδιωτική ιδιοκτησία. Αυτό το μικρότερο κανόνι έχει ένα σχέδιο που, σύμφωνα με την ανάλυση, φαίνεται να αντιστοιχεί σε βρετανικά πρότυπα χύτευσης από τα μέσα του 18ου αιώνα.

Η ανακτημένη οβίδα κανονιού, βάρους 1,235 κιλών και διαμέτρου 8,2 εκατοστών, δεν προσφέρει πρόσθετες ενδείξεις σχετικά με την προέλευση του σκάφους. Ωστόσο, οι ερευνητές σημειώνουν ότι λόγω διάβρωσης, το τρέχον μέγεθος και βάρος του μπορεί να μην είναι τα αρχικά.

Για να εκτιμήσουν το μέγεθος του πλοίου, οι αρχαιολόγοι επικεντρώθηκαν στη μεγαλύτερη άγκυρα, τον αριθμό 3. Αν και το ακριβές βάρος της είναι άγνωστο, οι ερευνητές μπόρεσαν να το υπολογίσουν κατά προσέγγιση συγκρίνοντας τις διαστάσεις της με καταγεγραμμένες ιστορικές άγκυρες και υπολογίζοντας τον όγκο της. Το αποτέλεσμα: περίπου 1.650 κιλά.

Στους βρετανικούς ναυτικούς πίνακες της εποχής, μια άγκυρα αυτού του βάρους αντιστοιχούσε σε πλοία βάρους μεταξύ 650 και 700 τόνων. Τι είδους πλοίο είχε αυτό το μέγεθος και, ταυτόχρονα, μόνο 19 ελαφρά κανόνια;

Οι ερευνητές αποκλείουν το ενδεχόμενο να επρόκειτο για πολεμικό πλοίο. Πολεμικά πλοία αυτής της χωρητικότητας – τα λεγόμενα Τετάρτης Τάξης – μετέφεραν από 40 έως 54 κανόνια, πολλά περισσότερα και μεγαλύτερου διαμετρήματος. Αντίθετα, ο οπλισμός που βρέθηκε στο ναυάγιο (20 κανόνια των τριών έως έξι λιβρών) ήταν τυπικός για μικρότερα σκάφη, τα οποία ίσα που ξεπερνούσαν τους 375 τόνους.

Η απάντηση παραπέμπει σε έναν άλλο τύπο σκάφους. Το πλοίο του ναυαγίου Ánimas de la Victoria πρέπει να ήταν μεγαλύτερο σε μέγεθος, ναυπηγημένο ως εμπορική φρεγάτα ή, πιθανότατα, ως οπλισμένο εμπορικό πλοίο, καταλήγει η μελέτη.

Οι εμπορικές φρεγάτες της περιόδου, όπως αυτές που καθιερώθηκαν κατά τη βρετανική αναθεώρηση του 1741, είχαν 498 τόνους, μήκος 34 μέτρα και πλάτος 10 μέτρα, και ήταν οπλισμένες με 20 κανόνια των έξι λιβρών. Το πλοίο Ánimas de la Victoria πρέπει να ήταν ελαφρώς μεγαλύτερο.

Η διάταξη των ερειπίων στον πυθμένα επέτρεψε στους ερευνητές να ανακατασκευάσουν, βήμα προς βήμα, τις τελευταίες στιγμές του πλοίου.

Φανταστείτε ένα πλοίο που πλέει βόρεια, σπρωγμένο από έναν ισχυρό ανατολικό άνεμο. Το ρεύμα το παρασύρει δυτικά, φέρνοντάς το επικίνδυνα κοντά στην ακτή και στους υφάλους που κλείνουν τον κόλπο Espíritu Santo.

Το πλήρωμα βλέπει αγκυροβολητές να πλησιάζουν αριστερά, στα αριστερά της πλώρης. Προσπαθούν να στρίψουν ανατολικά, προς την ανοιχτή θάλασσα, αλλά ο άνεμος το εμποδίζει. Στη συνέχεια αποφασίζουν να κάνουν αναστροφή. Για να βοηθήσουν στον ελιγμό, ρίχνουν τις δύο μικρότερες άγκυρες, δεμένες μεταξύ τους, στη θάλασσα από την πρύμνη. Πέφτουν σε βάθος 7 μέτρων – πολύ βαθιά για να αγγίξει το σκάφος τον πάτο – αλλά το καλώδιο που τις κρατάει δεν τεντώνεται ποτέ.

Το πλοίο συνεχίζει προς τα εμπρός. 35 μέτρα βόρεια από το σημείο που έπεσαν οι άγκυρες, η καρίνα αρχίζει να ξύνει τον βυθό. Το πλήρωμα πετάει τα πρώτα πέντε κανόνια στη θάλασσα για να ελαφρύνει το φορτίο και να μειώσει το βύθισμα. Ο ελιγμός πετυχαίνει: το πλοίο σταματά να προχωρά βόρεια και αρχίζει να παρασύρεται προς τα δυτικά, σπρωγμένο από τον άνεμο. Αλλά 40 μέτρα πιο κάτω, ακουμπάει ξανά στον πυθμένα. Το πλήρωμα απορρίπτει εννέα ακόμη κανόνια , που βρίσκονται τώρα στον τομέα 3. Το πλοίο χαλαρώνει και επιπλέει ξανά.

Συνεχίζει να παρασύρεται δυτικά, περίπου 25 μέτρα. Εκεί, σε βάθος 3,4 μέτρων, το πλήρωμα αναπτύσσει τη μεγάλη άγκυρα, αριθμό 3, και ρίχνει τρία ακόμη κανόνια. Προσπαθούν να επαναφέρουν το σκάφος στην επιφάνεια για άλλη μια φορά. Τα καταφέρνουν, αλλά η ανακούφιση είναι προσωρινή.

Τελικά, λίγα μέτρα δυτικότερα, το πλοίο φτάνει στην κορυφή των ρηχών νερών, όπου το βάθος μόλις φτάνει το ενάμισι μέτρο. Τα κύματα το σηκώνουν και το χτυπούν στον βυθό. Εκεί, πέφτει η άγκυρα νούμερο 4, μαζί με τα υπόλοιπα τρία κανόνια. Το ταξίδι έχει τελειώσει.

Η χρονολογία που προκύπτει από την ανάλυση των αγκυρών και των κανονιών παραπέμπει στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Ήταν μια εποχή μεγάλων αναταραχών στην Καραϊβική, όπου η Ισπανία και η Μεγάλη Βρετανία ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο των θαλάσσιων οδών και εδαφών.

Η ανατολική ακτή του Γιουκατάν, όπου βρίσκεται ο κόλπος Espíritu Santo, ήταν για τους Ισπανούς μια αφιλόξενη και ακατοίκητη γη. Δεν υπήρχαν πόλεις, λιμάνια ή κτήματα. Το τροπικό δάσος ήταν πυκνό και οι ύφαλοι καθιστούσαν τη ναυσιπλοΐα σχεδόν αδύνατη. Το μόνο ισπανικό φυλάκιο στην περιοχή ήταν η μικρή πόλη Μπακαλάρ, στην ενδοχώρα, η οποία δεχόταν συνεχώς επιθέσεις πειρατών καθ’ όλη τη διάρκεια του 18ου αιώνα.

Αντιθέτως, οι Άγγλοι, οι οποίοι διατηρούσαν αποικία στην Τζαμάικα από το 1655, γνώριζαν καλά αυτήν την ακτή. Από τις αρχές του 17ου αιώνα, είχαν ιδρύσει παράνομα στρατόπεδα στη σημερινή Μπελίζ για να εκμεταλλευτούν έναν πολύτιμο πόρο: την ξυλεία, που χρησιμοποιείται στη βιομηχανία κλωστοϋφαντουργίας. Οι Άγγλοι λαθρέμποροι έγιναν έμπειροι πλοηγοί των καναλιών και των περασμάτων μεταξύ των υφάλων, ενώ οι Ισπανοί απέφευγαν αυτά τα επικίνδυνα νερά.

Οι ερευνητές το εξηγούν αυτό με μια αποκαλυπτική λεπτομέρεια. Στους ισπανικούς χάρτες και τους οδηγούς ιστιοπλοΐας της περιόδου, η ανατολική ακτή του Γιουκατάν εμφανίζεται ελάχιστα σχεδιασμένη. Ακόμα και το 1810, ο Οδηγός Πιλότων των Νήσων των Αντιλλών, ο πληρέστερος ισπανικός ναυτικός οδηγός, δεν παρείχε οδηγίες για την πλοήγηση βόρεια του ποταμού Μπελίζ και προειδοποιούσε τους ναυτικούς να μην πλησιάζουν την ακτή λόγω των επικίνδυνων υφάλων.

Τουλάχιστον μέχρι και τον 19ο αιώνα, οι θαλάσσιες διαδρομές που περνούσαν κοντά στον κόλπο Espíritu Santo αποτελούσαν ιστορικό-πολιτιστικό στοιχείο της βρετανικής ναυτικής σφαίρας (και της τοπικής ναυσιπλοΐας των Μάγια), καταλήγει η μελέτη.

Το ναυάγιο του Ánimas de la Victoria αποτελεί μια εξαιρετική περίπτωση. Είναι το μόνο ναυάγιο του 18ου αιώνα που έχει καταγραφεί στον κόλπο Espíritu Santo. Η μελέτη του μπορεί να παράσχει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με την παράνομη εκμετάλλευση πόρων και το θαλάσσιο λαθρεμπόριο που διεξήγαγαν Βρετανοί υπήκοοι σε μια περιοχή που, κατ’ όνομα, βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Ισπανικού Στέμματος.

Η αρχαιολογική έρευνα για το ναυάγιο του Ánimas de la Victoria, αν και μόλις ξεκινά, έχει εξαιρετικές δυνατότητες να συμβάλει στην παγκόσμια κατανόηση της ναυτικής και ναυτιλιακής ιστορίας της βορειοδυτικής Καραϊβικής, συμπεριλαμβανομένης της ανατολικής ακτής της χερσονήσου Γιουκατάν και της Μπελίζ, σημειώνουν οι συγγραφείς στα συμπεράσματά τους.

Προς το παρόν, τα ερείπια των 19 κανονιών και των τεσσάρων αγκυρών παραμένουν στον πυθμένα της θάλασσας, καλυμμένα με κοράλλια, περιμένοντας νέες αρχαιολογικές αποστολές που θα συνεχίσουν να αποκαλύπτουν το μυστήριο ενός πλοίου που έπλευσε εκεί που δεν έπρεπε.

Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Journal of Maritime Archaeology – Φωτογραφία εδώ

photo: pixabay