Ένα ασημένιο βραχιόλι από τον πολιτισμό El Argar, που βρέθηκε σε τάφο στην Αλμερία, αποκαλύπτει τη χρήση χύτευσης με χαμένο κερί, μιας εξελιγμένης μεθόδου που δεν είχε προηγουμένως τεκμηριωθεί στη Δυτική Ευρώπη εκείνης της εποχής.

Μια λεπτομερής μελέτη ενός ασημένιου βραχιολιού, που ανακαλύφθηκε το 1884 στη νεκρόπολη El Argar (Αλμερία, Ισπανία), έδειξε ότι κατασκευαζόταν με την τεχνική χύτευσης με κερί. Αυτή είναι η πρώτη απόδειξη αυτής της πολύπλοκης μεταλλουργικής διαδικασίας όχι μόνο στον πολιτισμό El Argar, ο οποίος κυριάρχησε στη νοτιοανατολική Ιβηρία μεταξύ 2200 και 1550 π.Χ., αλλά και σε όλη τη Δυτική Ευρώπη κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.

Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε στο Oxford Journal of Archaeology από την αρχαιολόγο Λίντα Μπουτουά του Πανεπιστημίου Queen’s του Μπέλφαστ, επανεκτιμά τις τεχνολογικές δυνατότητες αυτής της αινιγματικής κοινωνίας. Η ανακάλυψη τοποθετεί τους Αργαρικούς τεχνίτες στην πρώτη γραμμή της μεταλλουργικής καινοτομίας στην εποχή τους, θέτοντας νέα ερωτήματα σχετικά με την κοινωνική οργάνωση της παραγωγής και τον βαθμό της βιοτεχνικής εξειδίκευσης.

Ο πολιτισμός Ελ Άργκαρ είναι γνωστός για τις συζητήσεις γύρω από την κοινωνική του διαστρωμάτωση και την πιθανή εμφάνιση πρώιμων κρατικών μορφών. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά του είναι η πληθώρα ασημένιων αντικειμένων, ενός μετάλλου εξαιρετικά σπάνιου στην υπόλοιπη Ευρώπη της Εποχής του Χαλκού. Περισσότερα από 700 ασημένια κομμάτια έχουν τεκμηριωθεί ότι προέρχονται από την περιοχή, εκ των οποίων σχεδόν 300 προέρχονται αποκλειστικά από την τοποθεσία Ελ Άργκαρ.

Η πληθώρα ασημένιων αντικειμένων στον πολιτισμό El Argar τον διακρίνει από την υπόλοιπη Ευρώπη της Εποχής του Χαλκού, αναφέρει η μελέτη. Η αργυροχοΐα θεωρείται μία από τις πιο αξιοσημείωτες καινοτομίες του. Τα κτερίσματα των τάφων, ιδιαίτερα πλούσια σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν βοηθήσει τους αρχαιολόγους να εντοπίσουν μέλη μιας πιθανής άρχουσας κοινωνικής τάξης, για τα οποία αυτά τα πολυτελή αντικείμενα θα χρησίμευαν ως δείκτες κοινωνικής θέσης.

Μέχρι τώρα, οι μεταλλουργικές τεχνικές της Αργαρικής εποχής θεωρούνταν σχετικά απλές. Τα περισσότερα ασημένια αντικείμενα είναι δακτύλιοι, σπείρες ή διαδήματα, κατασκευασμένα κυρίως με χύτευση σε καλούπια ή με σφυρηλάτηση συρμάτων. Η διακόσμηση είναι εξαιρετική και δεν έχουν εντοπιστεί στοιχεία για πιο σύνθετες διαδικασίες, όπως η χύτευση με λιωμένο κερί .

Το μυστήριο του βραχιολιού από τον Τάφο 292
Το εν λόγω βραχιόλι βρέθηκε στον Τάφο 292 στο Ελ Άργκαρ, μια ταφή σε ένα πυθάρι (ένα μεγάλο αγγείο) που περιείχε τα λείψανα μιας γυναίκας ηλικίας μεταξύ 20 και 30 ετών. Αν και ο τάφος ήταν μερικώς καταστραμμένος και δεν είχε κάποια αντικείμενα τυπικά των πλούσιων γυναικείων ταφών, όπως ένα στιλέτο ή ένα σουβλί, συνολικά βρέθηκαν οκτώ ασημένια αντικείμενα, γεγονός που δείχνει ότι η νεκρή ανήκε στην ανώτερη τάξη.

Το βραχιόλι είναι ένας κλειστός ασημένιος δακτύλιος, κυκλικού σχήματος, με τρεις αυλακώσεις στην εξωτερική του επιφάνεια. Ήδη από το 1890, οι αδελφοί Σιρέτ, πρωτοπόροι στην ανασκαφή του χώρου, το περιέγραψαν ως αντικείμενο με διαφορετικό και μοναδικό σχήμα. Αυτό που το καθιστά ένα σπάνιο αντικείμενο δεν είναι μόνο ο σχεδιασμός του, αλλά και ο τρόπος κατασκευής του.

Η τεχνική χύτευσης με λιωμένο κερί περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός μοντέλου του επιθυμητού αντικειμένου. Όταν θερμαίνεται, το κερί λιώνει και χύνεται, αφήνοντας μια κοιλότητα στο καλούπι μέσα στην οποία χύνεται το λιωμένο μέταλλο. Μόλις κρυώσει, το καλούπι από πηλό σπάει για να εξαχθεί το μεταλλικό κομμάτι.

Το βραχιόλι Argar, η πρώτη απόδειξη της τεχνικής χύτευσης με κερί στην Ευρώπη

Ο Μπουτουά εξέτασε το βραχιόλι με ψηφιακό μικροσκόπιο υψηλής ανάλυσης. Αυτό που βρήκε ήταν μια σειρά από ατέλειες και σημάδια που μπορούν να εξηγηθούν μόνο με αυτή τη διαδικασία. Στην ακανόνιστη επιφάνεια του βραχιολιού, εντοπίστηκαν σημάδια λείανσης στο εσωτερικό και, ίχνη που δείχνουν ότι οι εξωτερικές αυλακώσεις ήταν σκαλισμένες από ένα εύπλαστο υλικό, όπως κερί, και όχι χαραγμένες στο ήδη λιωμένο μέταλλο.

Επιπλέον, παρατηρήθηκαν μικρά ελαττώματα χύτευσης που κάλυπταν εν μέρει μία από τις αυλακώσεις ενώ αξιοσημείωτο είναι ότι διατηρήθηκε ένα δακτυλικό αποτύπωμα ανάμεσα σε δύο από τις αυλακώσεις. Όλα αυτά τα σημάδια είναι υπολειμματικά ίχνη από τη διαδικασία μοντελοποίησης με κερί πριν από τη χύτευση του ασημένιου βραχιολιού , εξηγεί η έρευνα.

Δύο συγκεκριμένες ανωμαλίες, που βρίσκονται σε αντίθετες πλευρές του βραχιολιού, έχουν ερμηνευτεί ως τα σημεία όπου η χοάνη και η οπή εξαερισμού αφαιρούνταν από το καλούπι μετά το σπάσιμο του, μόλις το ασήμι είχε κρυώσει. Αυτά τα ίχνη παρέχουν αδιάσειστες αποδείξεις ότι το βραχιόλι κατασκευάστηκε με τη διαδικασία χύτευσης με κερί.

Η ποιότητα του κεριού, ωστόσο, δεν ήταν τέλεια. Οι ατέλειες δείχνουν ότι το μοντέλο κατασκευάστηκε γρήγορα χωρίς επαρκή προσοχή στη λεπτομέρεια ή ότι δεν είχε ολοκληρωθεί σωστά. Αυτό θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι το άτομο που το κατασκεύασε δεν είχε μεγάλη εμπειρία με το υλικό ή ότι το κερί δεν ήταν καθαρό.

Τοπική παραγωγή ή εισαγωγή;
Δεδομένης της σπανιότητας αυτής της τεχνικής στην περιοχή και της ύπαρξης επαφών μεγάλων αποστάσεων, ένα ερώτημα είναι αν το βραχιόλι ήταν τοπικής παραγωγής ή εισαγωγής. Η μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι όλα υποδηλώνουν τοπική προέλευση.

Το βραχιόλι Argar, η πρώτη απόδειξη της τεχνικής χύτευσης με χαμένο κερί στην Ευρώπη
Λεπτομέρειες της επιφάνειας του βραχιολιού από τον Τάφο 292 στο Ελ Άργκαρ: α. ακανόνιστη εσωτερική επιφάνεια· β. υπολείμματα λείανσης στην εσωτερική επιφάνεια· γ, δ. λεπτομέρειες των αυλακώσεων· ε. ελαττώματα χύτευσης που καλύπτουν εν μέρει την αυλάκωση· στ. δακτυλικό αποτύπωμα.
Η αφθονία των ασημένιων αντικειμένων είναι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του πολιτισμού El Argar, σε μια εποχή που τα αντικείμενα κατασκευασμένα από αυτό το μέταλλο ήταν ακόμα εξαιρετικά σπάνια αλλού στην Ευρώπη της πρώιμης Εποχής του Χαλκού. Η χρήση ασημιού εδώ υποδηλώνει έντονα ότι το βραχιόλι παρασκευαζόταν τοπικά .

Τυπολογικά, το βραχιόλι αποδίδεται στον τύπο Villena-Estremoz (υποτύπος Β), μια ομάδα χρυσών κοσμημάτων υψηλής ποιότητας από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού στην Ιβηρική Χερσόνησο, γνωστή για την εκλεπτυσμένη τεχνική της, συμπεριλαμβανομένης της χύτευσης με κερί και της χρήσης του κεραμικού τροχού. Το ασημένιο βραχιόλι από το El Argar θα μπορούσε να είναι πρόδρομος αυτών των κοσμημάτων που έδειχναν υψηλό κοινωνικό status, υποδηλώνοντας ότι αυτή η τεχνολογική παράδοση μπορεί να προέρχεται από τη νοτιοανατολική Ισπανία εντός της πολιτιστικής σφαίρας του Argaric.

Η ανακάλυψη βοηθάει στην κατανόηση της κοινωνίας του Ελ Άργκαρ. Το βραχιόλι, μαζί με άλλα μοναδικά αντικείμενα που αναλύθηκαν επίσης στη μελέτη και τα οποία θα μπορούσαν να έχουν κατασκευαστεί με την ίδια τεχνική, προέρχονται πάντα από τους πλουσιότερους τάφους, αυτούς που αποδίδονται στην ελίτ.

Αυτό θα μπορούσε να υποδηλώνει ότι η πρόσβαση σε αντικείμενα που κατασκευάζονταν με αυτή την περίπλοκη τεχνική περιοριζόταν στην άρχουσα τάξη. Είναι ενδιαφέρον ότι, στην τοποθεσία Φουέντε Άλαμο, τα λίθινα εργαλεία που σχετίζονται με τον διαχωρισμό του κεριού από το μέλι έχουν βρεθεί κυρίως στην «ακρόπολη», όπου βρίσκονται οι πλουσιότεροι τάφοι. Ίχνη ζωικού λίπους ή ρητίνης πεύκου αναμεμειγμένης με κερί έχουν εντοπιστεί σε ορισμένα από αυτά τα εργαλεία, τα οποία θα μπορούσαν να σχετίζονται με προσπάθειες βελτίωσης της πλαστικότητας του κεριού για μοντελοποίηση, μια πρακτική γνωστή στους μεταλλουργούς.

Ωστόσο, η μεταβλητή ποιότητα των αντικειμένων της Αργαρικής εποχής, συμπεριλαμβανομένου αυτού του βραχιολιού το οποίο, παρά τη χρήση προηγμένης τεχνικής, παρουσιάζει απρόσεκτο φινίρισμα, δείχνει ότι υπάρχει και μια άλλη πιθανότητα: η γνώση αυτής της τεχνικής να μην περιοριζόταν σε μια μικρή ομάδα εξειδικευμένων τεχνιτών. Αυτό δείχνει την πιθανότητα η μεταλλουργική παραγωγή στο Ελ Αργκάρ να ήταν πιο περίπλοκη από ό,τι πιστεύαμε προηγουμένως, με διαφορετικά επίπεδα δεξιοτήτων.

Η συζήτηση γύρω από την οργάνωση της μεταλλουργίας στο Ελ Άργκαρ συνεχίζεται. Από τη μία πλευρά, υπάρχει η άποψη ότι ελεγχόταν από την ελίτ, με ειδικούς πλήρους απασχόλησης να παράγουν αντικείμενα υψηλής ποιότητας, όπως σπαθιά και διαδήματα, σε εξειδικευμένα εργαστήρια. Από την άλλη πλευρά, πολλοί ερευνητές επισημαίνουν ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μεταλλικών αντικειμένων της Αργκάρ είναι μέτριας ποιότητας και πιθανότατα αποτέλεσμα εγχώριας, αποκεντρωμένης παραγωγής.

Το βραχιόλι από τον Τάφο 292, το οποίο παρουσιάζει προηγμένη τεχνική αλλά ακατέργαστο φινίρισμα, θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα αυτής της εγχώριας παραγωγής. Αυτές οι δύο οπτικές γωνίες μπορεί να μην είναι εντελώς ασύμβατες , σημειώνει το άρθρο. Μια ανασκόπηση των διαθέσιμων δεδομένων υποδεικνύει την ύπαρξη τουλάχιστον δύο διακριτών επιπέδων μεταλλουργίας: της εγχώριας παραγωγής, η οποία ευθύνεται για την πλειονότητα των αντικειμένων, και της εξειδικευμένης, υψηλής ποιότητας παραγωγής, που περιορίζεται στην ελίτ.

Η μελέτη της αρχαιολόγου Λίντα Μπουτουά καταλήγει σε ένα σαφές συμπέρασμα: Η ανάλυση των ιχνών κατασκευής σε ένα ασημένιο βραχιόλι από το Ελ Άργκαρ, Τάφος 292, καταδεικνύει ότι το αντικείμενο κατασκευάστηκε με την τεχνική χύτευσης με χαμένο κερί, μια διαδικασία που δεν είχε προηγουμένως πιστοποιηθεί για τον πολιτισμό Ελ Άργκαρ. Μέχρι σήμερα, αυτό αντιπροσωπεύει την πρώτη απόδειξη στη Δυτική Ευρώπη για τη χρήση αυτής της τεχνικής .

Αυτό το μοναδικό ασημένιο βραχιόλι μας αναγκάζει να ξαναγράψουμε ένα μικρό κομμάτι της ιστορίας της νοτιοανατολικής Ιβηρικής Χερσονήσου κατά την Εποχή του Χαλκού καθώς δείχνει ότι οι αργυροχρυσοχόοι της εποχής χρησιμοποιούσαν πιο προηγμένες μεθόδους από ό,τι πιστεύαμε προηγουμένως.

(photo: pixabay)