Στη βόρεια ακτή της Κυρηναϊκής, εκεί όπου οι κατάφυτοι λόφοι του Τζεμπέλ Ακντάρ συναντούν τα καταγάλανα νερά της Ανατολικής Μεσογείου, βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας.
Η πόλη αυτή, που ιδρύθηκε από Θηραίους αποίκους ως το επίνειο της ένδοξης Κυρήνης, δεν ήταν απλώς ένας εμπορικός σταθμός. Ήταν ένα από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της αρχαίας ελληνικής ναυτικής μηχανικής, ένα θαύμα που σήμερα παραμένει σχεδόν ολόκληρο προστατευμένο κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.
Ένα γιγαντιαίο τεχνικό επίτευγμα: Η αναμόρφωση μιας ακτογραμμής
Η πρόσφατη επανεξέταση των δεδομένων από την ιστορική ομάδα του δρος Nic Flemming (National Oceanography Centre), σε συνδυασμό με σύγχρονες εναέριες λήψεις drones και υποβρύχιες αποτυπώσεις, αποκάλυψε την κλίμακα της ανθρώπινης παρέμβασης. Η Απολλωνία δεν βασίστηκε απλώς σε ένα φυσικό αγκυροβόλιο. Για να τιθασεύσουν τους επικίνδυνους βόρειους και βορειοδυτικούς ανέμους της περιοχής, οι Έλληνες μηχανικοί της κλασσικής εποχής, άλλαξαν τη μορφολογία μιας ολόκληρης ακτής. Υπολογίζεται ότι εξόρυξαν και μετακίνησαν πάνω από 170.000 κυβικά μέτρα βράχου, για να διαμορφώσουν λεκάνες, ναυπηγεία και οχυρώσεις.
Το πιο εντυπωσιακό τμήμα του αρχαίου ναυστάθμου βρίσκεται στο λεγόμενο Δυτικό Νησί, το Νησί Χαμάμ. Εκεί, οι αρχαίοι κατασκευαστές δημιούργησαν μια εγκατάσταση μοναδική σε ολόκληρο τον μεσογειακό χώρο. Λάξευσαν απευθείας στον πωρόλιθο δέκα παράλληλες ράμπες ανέλκυσης, μήκους σαράντα μέτρων η κάθε μία, όπου τα πολεμικά πλοία της εποχής ανασύρονταν από το νερό για να προστατευθεί το ξύλινο σκάφος τους από τη σήψη και τη θαλάσσια πανίδα. Σε αντίθεση με τα περισσότερα αρχαία νεώρια, που είχαν το πίσω μέρος τους στραμμένο προς τη στεριά, στην Απολλωνία οι ράμπες είχαν την πλάτη τους στραμμένη προς το ανοιχτό πέλαγος, εκτιθέμενες άμεσα στη μανία της θάλασσας.
Για να προστατεύσουν τα πλοία από τα κύματα που ξεπερνούσαν το νησί, οι μηχανικοί σχεδίασαν και έσκαψαν βαθιές λαξευμένες τάφρους, γνωστές ως παγίδες κυμάτων. Τα κύματα εγκλωβίζονταν σε αυτές τις τάφρους, έχαναν την ορμή τους και το νερό διοχετευόταν ομαλά πίσω στη λεκάνη του λιμανιού, χωρίς να προκαλεί ζημιές στα νεώρια. Το ουσιαστικό μηχανικό επίτευγμα δεν έγκειται στην ίδια την ύπαρξη των τάφρων, αλλά στον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες μηχανικοί έλυσαν ένα φαινομενικά άλυτο υδροδυναμικό πρόβλημα, εφαρμόζοντας αρχές απόσβεσης κύματος που η σύγχρονη ναυπηγική ξαναανακάλυψε μόλις στον 20ό αιώνα.
Όταν ένα οργισμένο κύμα ανοιχτής θαλάσσης χτυπά έναν συμπαγή πέτρινο τοίχο, η ενέργειά του δεν εξαφανίζεται, παρά ανακλάται με διπλάσια δύναμη, δημιουργώντας επικίνδυνες αναταράξεις, ή σπάει πάνω στον τοίχο και περνά από πάνω, καταστρέφοντας ό,τι βρίσκεται πίσω του. Οι μηχανικοί της Απολλωνίας σχεδίασαν ένα σύστημα απορρόφησης ενέργειας στο βόρειο τμήμα των νησιών, εκεί όπου ο ναύσταθμος ήταν πλήρως εκτεθειμένος στους ισχυρούς βόρειους ανέμους. Σκάβοντας βαθιές τάφρους απευθείας στον πωρόλιθο της ακτής και τοποθετώντας πίσω τους συμπαγείς πέτρινους τοίχους, ανάγκαζαν το κύμα να βρει βυθό και να σπάσει πρόωρα, έξω από τη λεκάνη του λιμανιού. Στη συνέχεια, η ορμή του νερού εγκλωβιζόταν μέσα στις τάφρους και διοχετευόταν πλευρικά. Αντί η υδραυλική πίεση να εκτονωθεί πάνω στα ξύλινα σκαριά των πολεμικών τριηρών, η μάζα του νερού έχανε την κινητική της ενέργεια μέσα στις λαξευμένες οδούς και επέστρεφε ήρεμη στη θάλασσα.
Το πραγματικό θαύμα είναι ότι σε μια εποχή χωρίς υπολογιστικά μοντέλα υδροδυναμικής ή σύγχρονα σκυροδέματα, σχεδίασαν έναν παθητικό αποσβεστήρα θαλάσσιας ενέργειας, χρησιμοποιώντας μόνο το φυσικό υπόβαθρο του βράχου. Κατάφεραν έτσι να διατηρούν τα πολεμικά πλοία στεγνά και ασφαλή στις ράμπες τους, ακόμη και κατά τη διάρκεια βαριάς θαλασσοταραχής.
Ισχυρές τεκτονικές ανακατατάξεις στην περιοχή, κατά την ύστερη αρχαιότητα και τους βυζαντινούς χρόνους, με αποκορύφωμα τον καταστροφικό σεισμό του 365 μ.Χ., προκάλεσαν τη σταδιακή βύθιση της ακτής κατά δύο έως τέσσερα μέτρα. Αυτή η βύθιση, αν και τερμάτισε τη ζωή της πόλης, λειτούργησε ως μια προστατευτική χρονοκάψουλα. Ενώ σε άλλα αρχαία λιμάνια της Μεσογείου τα μεταγενέστερα έργα εξαφάνισαν τις παλαιότερες κατασκευές, στην Απολλωνία οι δρόμοι, οι αποθήκες, οι προβλήτες, τα δημόσια κτήρια και τα νεώρια του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ. διατηρήθηκαν σχεδόν ανέπαφα στον βυθό.
Παράλληλα, στην ξηρά, το αρχαίο ελληνικό θέατρο του 3ου αιώνα π.Χ. που ατενίζει τη θάλασσα, το βυζαντινό παλάτι (Palace of the Dux) και οι επιβλητικές βασιλικές, συνθέτουν ένα τοπίο σπάνιας ιστορικής ομορφιάς, όπου η ελληνική, η ρωμαϊκή και η βυζαντινή αρχιτεκτονική συνυπάρχουν δίπλα στο βυθισμένο ναυτικό θαύμα.
Φωτογραφίες μπορείτε να δείτε ΕΔΩ
photo: pixabay