Στη Δυτική Μακεδονία, από τις 30 Οκτωβρίου έως τις 8 Νοεμβρίου, όλα αυτά συναντιούνται γύρω από το κρασί. Ο ΟΙΝΟέμβριος, μια διαδρομή δέκα ημερών στην Κοζάνη, την Εορδαία, το Αμύνταιο, το Βελβεντό, τη Σιάτιστα και την Καστοριά, επιχειρεί να δώσει στο κρασί μια θέση ευρύτερη από εκείνη που παραδοσιακά του αποδίδεται: όχι μόνο ως προϊόν της αμπέλου και της οινοποίησης, αλλά ως φορέα ιστορίας, πολιτισμού, παράδοσης και συλλογικής μνήμης.

Με αφετηρία το Ξινόμαυρο και τον οινικό πλούτο της περιοχής, η διοργάνωση συνδέει τη γαστρονομία με τις τέχνες, τη μουσική, τη λογοτεχνία και τη φιλοξενία, δημιουργώντας διαφορετικές πολιτιστικές διαδρομές σε κάθε τόπο. Οινογνωσίες, εικαστικές και θεατρικές εκδηλώσεις, κινηματογραφική προβολή, αστροπαρατήρηση, μουσικές συναντήσεις και τα παραδοσιακά καζάνια της Εορδαίας συνθέτουν ένα πρόγραμμα που προσκαλεί κατοίκους και επισκέπτες να ανακαλύψουν τη Δυτική Μακεδονία μέσα από τις γεύσεις, τους ανθρώπους και τις ιστορίες της.

Ήδη, οι πρώτες δράσεις -η συνάντηση στο Καζάνι και τα εγκαίνια της έκθεσης «Χρονοστιβάδα» στην Κοβεντάρειο Δημοτική Βιβλιοθήκη Κοζάνης- φώτισαν με τον δικό τους τρόπο τη σχέση του τόπου με την παραγωγή, την παράδοση, την τέχνη και την ιστορία.

Στην Κοβεντάρειο, οι ιστορίες αποκτούν μορφή

Στην ιστορική βιβλιοθήκη της Κοζάνης, η λογοτεχνία συναντά την εικαστική δημιουργία μέσα από τη «Χρονοστιβάδα». Σαράντα πέντε ιστορίες για τη Θεσσαλονίκη, γραμμένες από τον Στέφανο Τσιτσόπουλο, συνομιλούν με ισάριθμα έργα χαρτογλυπτικής του Θανάση Γεωργίου. Λέξεις και εικόνες συνθέτουν ένα μωσαϊκό προσώπων, γεγονότων και αναμνήσεων, μεταφέροντας τον επισκέπτη σε διαφορετικές στιγμές της ιστορίας μιας πόλης.

Ανάμεσα στις ιστορίες, εκείνη του Γιάννη Μπουτάρη αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Ο συγγραφέας διάβασε το κείμενο που είναι εμπνευσμένο από την πολιτική του διαδρομή, ενώ η Ελένη Σωτηρίου, διευθύντρια του Ιδρύματος Μπουτάρη, ανέδειξε μια άλλη, εξίσου καθοριστική πλευρά του: εκείνη του οινοποιού, του ανθρώπου που συνέδεσε το όνομά του με την εξέλιξη του ελληνικού κρασιού.

Η παρουσίαση αρχειακών τεκμηρίων της ΒΙΒΟΝ, με αναφορές στο Ξινόμαυρο και τον οινοτουρισμό, συμπλήρωσε το αφιέρωμα, αναδεικνύοντας τη διορατικότητα και την παρακαταθήκη του Γιάννη Μπουτάρη. Μια παρακαταθήκη που δεν περιορίζεται στην επιχειρηματική του δραστηριότητα, αλλά αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο το κρασί μπορεί να γίνει πολιτισμικό αγαθό και μέρος της ταυτότητας ενός τόπου.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η πτυχή του διαλόγου ανάμεσα στην Κοβεντάρειο Δημοτική Βιβλιοθήκη και τη ΒΙΒΟΝ, την οποία ανέδειξε με την ομιλία της η Μερόπη Παπαδοπούλου, ιδρυτική διευθύντρια και σύμβουλος έκδοσης του «Οινοχόου» της Καθημερινής. Δύο χώροι γνώσης με διαφορετικό αντικείμενο, αλλά με κοινή αποστολή: να διασώζουν, να οργανώνουν και να μεταδίδουν την ανθρώπινη εμπειρία. Η μία αναζητά τη μνήμη μέσα από τη λέξη και το ιστορικό τεκμήριο, η άλλη μέσα από την ιστορία του κρασιού, τις ποικιλίες, τις καλλιέργειες και τους ανθρώπους που τις υπηρέτησαν.

Γιατί ένα κρασί δεν είναι μόνο η γεύση μιας χρονιάς. Είναι το αποτύπωμα του καιρού, του εδάφους, της εργασίας και των επιλογών εκείνων που το δημιούργησαν. Είναι, με έναν διαφορετικό τρόπο, μια ιστορία που εμφιαλώθηκε στον χρόνο.

Από το Καζάνι στη μνήμη του τόπου

Η στάση στο Καζάνι της Εορδαίας εντάχθηκε στην ίδια πολιτιστική αφήγηση, φέρνοντας στο προσκήνιο την παράδοση και τη σχέση της τοπικής κοινωνίας με τον κόσμο της παραγωγής. Τα παραδοσιακά καζάνια αποτελούν σημεία συνάντησης ανθρώπων, γεύσεων και βιωμάτων, διατηρώντας ζωντανές πρακτικές που αποτελούν κομμάτι της συλλογικής ταυτότητας της περιοχής.

Η δράση ανέδειξε όχι μόνο τα τοπικά προϊόντα, αλλά και τους ανθρώπους, τις συνήθειες και τις μνήμες που τα συνοδεύουν. Αυτή ακριβώς είναι η διαφορετική προσέγγιση του ΟΙΝΟέμβριου: να μεταφέρει το ενδιαφέρον από το ίδιο το κρασί σε όσα βρίσκονται πίσω και γύρω από αυτό. Στις ιστορίες των παραγωγών, στις συνήθειες των κοινοτήτων, στην αρχιτεκτονική των τόπων, στις τέχνες και στις παραδόσεις που εξακολουθούν να δίνουν περιεχόμενο στην τοπική ταυτότητα.

Ένας Νοέμβριος με διαφορετικές ιστορίες σε κάθε τόπο

Από τους αμπελώνες και τους χώρους οινοποίησης μέχρι τα ιστορικά αρχοντικά της Σιάτιστας, το Βελβεντό και τη λίμνη της Καστοριάς, ο ΟΙΝΟέμβριος δημιουργεί μια διαδρομή που αναδεικνύει τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής.

Στο Βελβεντό, το ροδάκινο συναντά το κρασί μέσα από μια κινηματογραφική και γαστρονομική προσέγγιση. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, καθώς η περιοχή διαθέτει σημαντική παραγωγή ροδάκινου, αλλά και τρία οινοποιεία. Έτσι, η τοπική γαστρονομική ταυτότητα γίνεται η αφετηρία για μια συνάντηση με τον κινηματογράφο και το κρασί.

Στη Σιάτιστα, οι παλιές καντάδες επιστρέφουν στις γειτονιές και σε ένα αρχοντικό, με τη συμμετοχή θεατρικής ομάδας, μουσικών και τοπικής χορωδίας. Πίσω από αυτή τη δράση βρίσκεται μια προσωπική μνήμη της αντιιπεριφρειάρχη Τουρισμού, Πολιτισμού και Περιβάλλοντος Δυτικής Μακεδονίας, Πολύτιμης Φαρμάκη. Όπως αφηγήθηκε, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ για τις εκδηλώσεις, οι περιγραφές του πατέρα της για τις καντάδες που έκαναν οι νέοι της Σιάτιστας στις γειτονιές, όταν ήταν ερωτευμένοι, αποτέλεσαν την αφετηρία της ιδέας για την αναβίωσή τους. Σε αρχοντικό της περιοχής, θεατρική ομάδα θα αναπαραστήσει τις παλιές καντάδες με κοστούμια εποχής, τραγούδια και μουσικές, ενώ θα συμμετάσχουν και δύο Σιατιστινές ερμηνεύτριες μαζί με τη χορωδία της περιοχής. Μια προσωπική ανάμνηση μετατρέπεται έτσι σε συλλογική πολιτιστική εμπειρία.

Στην Κοζάνη, η παρατήρηση των άστρων με τη συμμετοχή του Αστρονομικού Συλλόγου συνδυάζεται με ζεστό κρασί, προσφέροντας μια διαφορετική εμπειρία κάτω από τον νυχτερινό ουρανό. Μια ιδέα που, όπως εξήγησε η αντιπεριφερειάρχης, προέκυψε από τη γνωριμία με έναν διαφορετικό τρόπο απόλαυσης του Ξινόμαυρου: ζεστό, με μπαχαρικά, σε μια βραδιά που θα συνοδεύεται από κουβέρτες και παρατήρηση του ουρανού.

Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ακόμη τη θεατρική παράσταση «Καλά Κρασιά», στο οινοποιείο του συνεταιρισμού ΑΣΕΠΑ. Πρόκειται για μια χιουμοριστική παράσταση διάρκειας περίπου μίας ώρας, με διαδραστικό χαρακτήρα, που επιχειρεί να φέρει το κοινό σε επαφή με τον κόσμο του κρασιού μέσα από το θέατρο και το παιχνίδι. Η επιλογή ενός συνεταιριστικού οινοποιείου έχει τη δική της σημασία, καθώς εκπροσωπεί τη συλλογική προσπάθεια των παραγωγών. Η εκδήλωση σχεδιάστηκε για το απόγευμα, ώστε να μην ανταγωνίζεται τη λειτουργία των οινοποιείων και τις επισκέψεις των οινόφιλων σε αυτά.

Η φιλοσοφία αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της διοργάνωσης. Όπως εξήγησε η κ. Φαρμάκη, η αρχική σκέψη γεννήθηκε ήδη από πέρυσι, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ξινόμαυρου, την 1η Νοεμβρίου. Με δεδομένο ότι στη Δυτική Μακεδονία δραστηριοποιούνται 37 οινοποιεία, κρίθηκε σημαντικό να υπάρξει μια εκδήλωση που θα αναδείξει τον οινικό πλούτο της περιοχής. Ωστόσο, η αντιπεριφερειάρχης ήθελε η φετινή προσπάθεια να ξεφύγει από το συνηθισμένο μοντέλο μιας εκδήλωσης όπου ο επισκέπτης δοκιμάζει ένα κρασί και αποχωρεί.

«Θα πρέπει να είναι κάτι λίγο να διαφέρει», ήταν η σκέψη που, όπως είπε, την απασχολούσε όσο πλησίαζε η ημερομηνία. Έτσι, η ιδέα εξελίχθηκε σε μια πολυήμερη πολιτιστική διαδρομή, με δράσεις που δεν θα λειτουργούν ανταγωνιστικά προς τα οινοποιεία ούτε θα περιορίζουν τη γνωριμία με το κρασί στην επίσκεψη σε έναν χώρο παραγωγής. Αντίθετα, στόχος είναι να γνωρίσει ο επισκέπτης τις ποικιλίες και την οινική ταυτότητα της Δυτικής Μακεδονίας μέσα από διαφορετικές πολιτιστικές εμπειρίες.

«Να γνωρίσει το κρασί με έναν άλλο τρόπο, μέσα από πολιτιστικά events», σημείωσε χαρακτηριστικά, εξηγώντας πως κάθε περιοχή κλήθηκε να αναδείξει τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Παράλληλα, έχουν ενημερωθεί όλα τα οινοποιεία της περιοχής και έχουν εξασφαλιστεί προϊόντα από όλους, ώστε η διοργάνωση να προβάλλει συνολικά τον οινικό πλούτο της Δυτικής Μακεδονίας και όχι ένα συγκεκριμένο οινοποιείο.

Η συνεργασία ως προϋπόθεση για έναν νέο θεσμό

Πίσω από τις επιμέρους εκδηλώσεις βρίσκεται μια προσπάθεια συνεργασίας των τοπικών φορέων και των ίδιων των κοινωνιών. Η κ. Φαρμάκη υπογράμμισε ότι σε μια περιοχή όπως η Δυτική Μακεδονία, η επιτυχία μιας τέτοιας πρωτοβουλίας προϋποθέτει τη συμμετοχή και την ενεργή υποστήριξη όλων.

«Είμαστε μια περιοχή που, αν δεν συνεργαστούν όλοι οι φορείς και δεν αγκαλιάσουν κάτι, δεν μπορεί αλλιώς να λειτουργήσει», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι οι άνθρωποι που συμμετέχουν στις δράσεις προέρχονται από κάθε περιοχή και αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της προσπάθειας.

Η φιλοδοξία, άλλωστε, δεν περιορίζεται στη φετινή διοργάνωση. Στόχος είναι ο ΟΙΝΟέμβριος να αποκτήσει συνέχεια και να καθιερωθεί ως θεσμός. Η αντιπεριφερειάρχης έφερε ως παράδειγμα το Πανόραμα Βαλκανικού Κινηματογράφου στη Φλώρινα, μια πρωτοβουλία που ξεκίνησε με τη στήριξη της Περιφέρειας και σταδιακά πέρασε σε μεγαλύτερο βαθμό στα χέρια των τοπικών πολιτιστικών φορέων.

«Να γίνει ένας θεσμός που ξεκινάει από το δημόσιο, αλλά σιγά σιγά πάει στους τοπικούς και το συνεχίζουν αυτοί», είναι η κατεύθυνση που περιέγραψε. Στο ίδιο πλαίσιο, υπάρχει ήδη συζήτηση με το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τη δυνατότητα συνεργασίας την επόμενη χρονιά, με την παρουσίαση κινηματογραφικών έργων που θα συνδέονται με τη θεματική της διοργάνωσης.

Η πρόθεση είναι οι δράσεις να αποκτήσουν περιοδικότητα και να εμπλουτίζονται κάθε χρόνο με νέες ιδέες, διατηρώντας το ενδιαφέρον τόσο των κατοίκων όσο και των επισκεπτών.

Το κρασί ως πολιτιστική μνήμη

Ο ΟΙΝΟέμβριος επιχειρεί να ανοίξει μια διαφορετική συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο ένας τόπος αφηγείται την ιστορία του. Το κρασί γίνεται η αφορμή, αλλά το πραγματικό αντικείμενο είναι πολύ ευρύτερο: η σχέση του ανθρώπου με τη γη, η γνώση που περνά από γενιά σε γενιά, η τέχνη που διασώζει τη μνήμη και οι πολιτιστικές συνεργασίες που δημιουργούν νέες προοπτικές.

Παράλληλα, η διοργάνωση προτείνει έναν ακόμη λόγο για μια φθινοπωρινή επίσκεψη στη Δυτική Μακεδονία. Μια ευκαιρία να γνωρίσει κανείς την οινική ταυτότητα της περιοχής, τους παραγωγούς και τα τοπικά προϊόντα, αλλά και να ανακαλύψει έναν τόπο που μοιράζεται τις γεύσεις και τις παραδόσεις του γύρω από το ίδιο τραπέζι.

Από το Καζάνι μέχρι τις αίθουσες της Κοβενταρείου, από τις ιστορίες της «Χρονοστιβάδας» μέχρι την οινική παρακαταθήκη του Γιάννη Μπουτάρη, η διοργάνωση συνθέτει ένα πολυφωνικό αφήγημα για τη Δυτική Μακεδονία. Ένα αφήγημα στο οποίο το κρασί δεν βρίσκεται απλώς στο ποτήρι. Βρίσκεται στις σελίδες των βιβλίων, στα αρχεία των βιβλιοθηκών, στις ιστορίες των ανθρώπων, στις μουσικές των παλιών γειτονιών και στις μνήμες που εξακολουθούν να συνδέουν το παρελθόν με το παρόν.

^{ΑΠΕ-ΜΠΕ / photo:pixabay}